Main content

Een tijdje geleden was ik spreker bij de VMDB en al improviserend kwam ik op de metafoor van een trein. “Sorry ik ben wat te laat. Mijn trein had een wisselstoornis – Dat zeggen we toch ook niet?”

Mensen die psychisch niet goed functioneren zien we meestal als iemand met verstoord gedrag of nog erger: het is een ‘gestoord’ iemand. Kijken we er wetenschappelijk naar, dan dachten we ontdekt te hebben dat het disfunctioneren een verstoring in de hersenen zou zijn. Zodra iemand stilvalt door bijvoorbeeld depressie of psychose kijken we vooral naar de persoon zelf: Waarom sta je stil? Wat is er met jou aan de hand? We vinden de persoon ziek en deze ziekte mag er eigenlijk niet zijn. We gaan het bestrijden, aanjagen, onderdrukken, of wegstoppen in de bossen.

De psychisch zieke persoon heeft een defect, dat is lastig dus: doei!

En zo begon mijn ellende toen er (on)bewust ‘doei’ tegen me werd gezegd. Hoe zeg ik tegen mezelf dat ik nog steeds welkom ben? Me verzetten was niet wenselijk in deze maatschappij. Ik deed niet mee, ik was niet genoeg van waarde, ik kostte alleen maar geld, ik stond anderen in de weg. Mijn verhaal vol met essentie was van ondergeschikt economisch belang en zo trok ik dus aan het kortste eind. En toen mijn puzzel niet meer in mijn hoofd paste en ik ontregelde, toen deed de politie de rest, in het gunstigste geval met medewerking van de GGZ. Tot zover mijn eigen verhaal.

De systemische inrichting van de maatschappij is zo krachtig, dat je met je stoornis vanzelf aan de zijlijn komt te staan

Daar hoef je niet zoveel voor te doen. Voor je het weet zit je werkloos thuis, ben je afgekeurd en krijg je een keukentafelgesprek met iemand van het wijkteam. Daarna beland je met een mooie indicatie op een dagbestedingsplek. Dit is een soort van rangeerterrein voor mensen, waar het woord ‘gefaald’ op hun voorhoofd staat.

‘Gefaald’ – zelf of door anderen op het voorhoofd geverfd, met onzichtbare stigmaverf aangebracht

Op deze dagbesteding mag je je tijd zinvol doorbrengen met activiteiten die de maatschappij uit goeder trouw voor je heeft bedacht. En dan doe je het nog goed als tweederangs burger. Want andere scenario’s zoals dakloosheid, verslaafd zijn, verwaarlozing en zelfmoord houd ik maar even buiten beschouwing. Wie uit deze vicieuze cirkel weet te breken, heeft mogelijk zelfs zicht op vrijwillerswerk. Dat zijn werkplekken waar wél een menselijke maat wordt gehanteerd, zodat iemand zichzelf kan zijn en zich met zijn talenten kan inzetten voor anderen. Dat mooie maatwerk kost je wel wat: voor je diensten krijg je namelijk geen vergoeding. Excuses voor de rancuneuze ondertoon die terloops omhoog is gekomen.

Treinvertraging als metafoor

Als je psychisch ziek bent geworden, ben je als een trein, die ergens vertraging oploopt of in het ergste geval: stilstaat in een verlaten weiland. Je bent het spoor bijster en alles eromheen loopt in de soep. De samenleving en je eigen netwerk raakt zelfs wat ontregeld en zoekt ondertussen naar oplossingen. De meest gevoelige treinen worden het eerst ziek en zorgen het eerst voor kortsluiting. De vonken springen er van af. Er ontstaat brand in elektriciteitshuisjes, nu moet er toch echt wat gebeuren met deze gestoorde treinen. Zo wordt bijvoorbeeld de ‘damschreeuwer‘ bij elke dodenherdenking preventief geweerd. Was het de schreeuw zelf, waardoor het destijds misging? Of was het een trigger waardoor collectieve angst ineens noodlottig tot uiting kwam? In ieder geval: onze collectieve angst waart vrij rond.

Wat is er toch aan de hand met deze gekte?

Gekte? Laten we het netjes noemen: kwetsbare treinen met verward gedrag. “Kunnen we deze treinen niet onder dwang van het spoor halen en voor drie dagen ter observatie opsluiten?”, roept een minister die er inmiddels buikpijn van heeft gekregen. Nee dat kunnen we niet doen, wordt er op het perron omgeroepen. De kranten staan er inmiddels ook vol mee en in alle haast raakt iedereen angstig van alles wat maar stilstaat. Ondertussen -en al heel lang- krijgen zieke treinen behandeling en mogen ze eventjes door een wasstraat. Netjes wordt er bijgehouden hoeveel tijd dat schoonspuiten kost en wat de effecten zijn, anders betalen de verzekeraars niet uit.

Duwen of trekken bij zo’n stilstaande trein heeft geen zin

Ook de verantwoordelijke minister zegt vol trots hard getrokken te hebben aan de GGZ-dienstregeling. Iemand die zelf bij de wasstraat werkt (en die zich de collectieve ‘samenlevingsangst’ ongewild eigen heeft gemaakt) ontdekt ondertussen dat zonder toestemming persoonlijke gegevens van al deze kwetsbare treinen bij de verzekeraar belanden. Nu heeft de minister nog meer buikpijn. Waarom staan al die treinen toch stil als ze stilstaan? Verzekeraars bedenken snel een aanpassing in de dienstregeling.

Als een trein stilstaat, is er met de trein zelf meestal niets mis

De stroom is uitgevallen, er is een wisselstoring, of een seinstoringen. Of bladeren op de rails…vinden we dan in het echte leven dat de trein zelf een stoornis heeft? Niemand schijnt ingewikkeld te doen richting onze NS-treinen.
Terug naar de metafoor: Dan maar de trein in op zoek naar antwoorden’ denken nieuwsgierigen. Maar daar is niets te vinden, behalve dan het persoonlijke verhaal, zodra we de treinen weer gaan zien als mensen die stilstaan. Mensen die stilstaan met goede redenen.

Mensen staan stil met een goede reden

Hoe anders kijken we naar mensen die geestelijk vastlopen. We vinden dat ze ziek zijn, dat het hun eigen schuld is, dat ze zwak zijn. Hulpverleners adviseren dat ze voortaan maar de spanning moeten ontwijken en een prikkelarme omgeving moeten zoeken. Met medicatie worden ze losgekoppeld van de bovenleiding. Ze worden door het UWV afgekeurd voor werk. En ook: we begrijpen niet waarom, dus we zijn er bang voor geworden, elke keer als iemand ontspoort. We begrijpen deze mensen niet, ze begrijpen het zelf vaak niet en nog minder begrijpen we het grote geheel. Het grote geheel dat steeds meer verstrikt lijkt te raken.

In onze samenleving zijn we allemaal treintjes

De meerderheid rolt een leven lang van A naar B, met af en toe een tussenstop, wat vertraging, en hier en daar een omleiding. Treinen die ogenschijnlijk op tijd rijden, hebben het geluk dat ze op de juiste plek zijn, de juiste beweging maken, in de juiste richting, met de juiste snelheid en met de juiste mindset. De stroom doet het en de seinen en wissels doen hun werk. Wij zijn gelukkig!

Wees er niet al te trots op!

Voor alle goedlopende treinen: wees er niet al te trots op dat dit alleen je eigen verdienste is, want je bent onderdeel van een niet te omvatten dienstregeling: de complexiteit van de werkelijkheid, het leven: alle factoren van tijd, ruimte, energie; natuur, cultuur, wetenschap en geloof; verleden, heden én toekomst. Bedenk vooral: we rijden en staan stil en dat doen we in verbinding mét elkaar. We rijden op levensenergie, wat dat dan ook moge zijn.

Conclusie

Wie psychisch ziek is en daardoor als een trein stil staat, heeft het al moeilijk genoeg om te erkennen dat dit de situatie is. Laten we als mensen ook het grotere geheel bekijken in plaats van stigmatiseren. De hele inrichting van de samenleving is debet aan alle persoonlijke individuele ‘verstoringen’. Dat kan een individu niet alleen oplossen, ook niet een hulpverlener, ook niet een GGZ. We mogen best af en toe als collectief het stempel gefaald op onze hoofden drukken. Om vervolgens snel de draad weer op te pakken. Zien wat goed gaat en daarmee doorpakken.

Wat kunnen we wél doen?

Met elkaar accepteren en erkennen dat we in een enorme collectieve storing en kanteling zitten. We kunnen onderzoeken op welke trajecten de stroom is uitgevallen. Daar waar iemand stilstaat, kunnen we er als mens naast gaan zitten. Stilstand of niet; reis een stukje mee op iemands levensweg.

Wees liefdevol nieuwsgierig, dan komen de verhalen vanzelf

Verhalen over wat er eerder mis ging, welke seinen zo lang op rood stonden, hoe het anders zou kunnen, wat er echt nodig is om in de toekomst weer in beweging te komen. Wie echt luistert zal voelen dat er bij die ander vroeg of laat een defect circuit weer gaat stromen. En tegelijkertijd gebeurt er dan ook iets bij jezelf, is mijn ervaring! Of er gaat ergens anders weer een seintje op groen en komen we met elkaar weer op het juiste spoor, zonder te weten hoe dat precies werkt.

Vertraging is niet erg

Op tijd komen is relatief, vooral als we nog niet weten waar we willen zijn.

 

 

Het spoor bijster (24 november 1997)

Ik zit nu in de trein
Ieder zijn trein
Ik was bij mijn vader
Ieder zijn vader
Mijn vader
Mijn trein
Zijn spoor
Mijn reis
Kan ik een wissel voor hem zijn?

 

Credits:

Gedicht: Jeroen Zwaal      Foto: Jeroen Zwaal


Jeroen Zwaal schrijft samen met Jeroen Kloet om de week een blog ‘Jer en Jer’. Hij is ervaringsdeskundig coach bij Howie the Harp, redacteur bij PsychoseNet en geeft workshops met de VR ‘de verwarde man’

  • Deel deze pagina:

Reacties:

  1. Op nummer 4 vind je al een stuk over het genezende werking van een psychose. Ik wil hier nog het volgende aantoevoegen. Voor psychiatrie zie ik nog volgende uitdaging.
    In de meeste gevallen wordt de psychiatrische aandoening goed opgelost met medicatie. Wat ik nog mis is dat ze met de patient op zoek gaan naar welke karaktereigenschap (pen) de psychose uitlokken en manieren zoeken om hiermee om te gaan.

    Concreet bij mij komen indrukken feller binnen en mensen komen vaak snel hun probleem vertellen. Dit zorgt ervoor de het innerlijke potje snel begint over te koken. Ik heb geleerd hiermee om te gaan door rust in te bouwen

    Wanneer men in een psychiatrisch ziekenhuis deze weg zou afleggen met hun clienten, dan krijg je veel minder kans op verval. Wat er gebeurt er nu vaak? Patient komt binnen met psychose, psychose wordt behandeld, persoon neemt terug zijn normale leven in handen op dezelfde manier als voor de psychose, binnen vrij korte tijd is er opnieuw een psychose.

    Twee zaken dus psychiatrie op zoek gaan naar onderliggende karaktereigenschappen,
    Patient, omgeving, bedrijfswereld kijken naar een psychiatrisch ziektebeeld als iets van een tijdelijke aard.
    Voor patient specifiek probeer je psychiatrische ziektebeeld als iets dat kan genezen te aanvaarden. Het gaat je herstel verbeteren.

  2. Voor mij zijn er twee duidelijke zaken, die zouden moeten veranderen.
    Op mijn website (www.ervaringpsychose.be) heb ik na lang analyseren ontdekt dat indrukken bij mij feller binnenkomen en mensen sneller problemen beginnen te bespreken.
    Dit is een eigenschap, die bij mij ervoor zorgt dat er soms veel innerlijke druk ontstaat en er een psychose ontstaat.
    Ik heb dit zelf moeten ontdekken.

    Wat ik fijn zou vinden van de psychiatrie is dat ze naast iemand medisch helpen, wat momenteel in de meeste gevallen goed gebeurt. Ook met die persoon aan de slag gaan om te kijken welke karaktereigenschappen er zijn of kunnen een aanleiding zijn tot een psychiatrisch stoornis. Eventueel oplossingen bespreken.

    Hoe los ik het momenteel op door rust in te bouwen, even op bed gaan liggen, op de bureau een spelletje gaan spelen, een wandeling maken…….als de innerlijke druk teveel wordt?

    Als de psychiatrie hierin zou slagen, zouden minder mensen hervallen om dat ze geleerd waar hun valkuilen liggen en hoe ermee om te gaan.

    Het tweede element is in mijn reactie hierboven geschreven. Kijken naar een psychiatrische ziektebeeld als een tijdelijk iets en er possitief naar kijken (in een psychose kunnen er gedachten opduiken, die in de toekomst van pas kunnen komen). Ik voel de laatste dagen heel sterk iets van een project. Je moet weten er is drie jaar analyse en denkwerk aan te pas gekomen om tot dit te komen.

  3. Als we naar bijvoorbeeld een psychose zouden kijken als een ziekte, die genezend kan werken.
    De genezende werking van een psychose zit hem in het tijdelijk wegnemen van een persoon in een crisissituatie,
    het lichaam dat het overneemt en zegt nu heb je genoeg spanning opgebouwd, we gaan tijdelijk in rustmodus.
    Bovendien krijg je in volle psychose een lawine van gedachten en hersenspinsels, waarin een stukje waarheid kan zitten doordat die info ongecensureerd binnenkomen (geweten is niet zo sterk meer aanwezig). Bij mij kwam steeds iets rond projecten naar boven. (www.ervaringpsychose.be).

    Wat betekent dit?
    Voor patiënt wordt het makkelijker om te aanvaarden, hij is tijdelijk ziek geweest, maar heeft wel een richting voor de toekomst gekregen.
    Voor zijn omgeving persoon is geheel of gedeeltelijk genezen. Het hoofdstuk kan afgesloten worden en niet elk gedrag hoeft nog bekeken te worden als psychotisch.

    Voor een bedrijf stel er werken twee mensen, één heeft een been over en andere persoon een psychose. Ze werken er drie jaar na het voorval. Beide maken dezelfde redelijk zware fout. Bij de eerste persoon wordt er totaal geen link gelegd met zijn gebroken been en wat denk je in het tweede geval, juist de bekwaamheid van deze persoon wordt in vraag gesteld. Als je het scherp stelt heeft één persoon een gebroken been, en de ander een gebroken geest. Met dit verschil dat hij voor de rest van zijn leven hieraan zal herinnerd worden.
    Dus bedrijven overtuigen van de genezende werking van een psychose en wijzen op het tijdelijk karakter van het ziekteproces

  4. Mooie metafoor.
    Bij het stukje vrijwilligerswerk zou je ook een omslag van denken kunnen maken door het zien van de uitkering als een salaris van de overheid en dat als het mogelijk is je wat kunt doen voor dit salaris.

  5. Dankje Jeroen. Ik doe het er voor, zoals ik nu leef, de restschade accepteer ik maar. Via psychosenet ben ik in elk geval op andere gedachtensporen gekomen mbt hoe hulpverlening eruit zou moeten zien. Ben ook nooit de makkelijkste patient geweest want ik neem iets pas aan als ik zelf ervaren heb dat het op die manier beter werkt. Dus het lag, ligt net zo goed aan mezelf. Maar ik wou blijkbaar in mijn halfbewuste op mijn eigen manier laten zien dat ik ondanks mijn wanhoop in die tijd ik toch uiteindelijk echt van mijzelf ben en niet een willekeurig speeltje van bv hulpverleners of wie dan ook. Kennis is macht, dus daarom ben ik me ook maar wat gaan verdiepen. De angst voor terugval en psychose zal helaas altijd wel aanwezig blijven en de herinneringen bij tijd en wijle wel bovendrijven. Vooral hoop ik via het gewone leven me van binnen weer wat zachtmoediger te gaan voelen want ik heb het idee dat ik een soort oorlog heb moeten overwinnen. En een vervelend restantje daarvan zit nog in het lichaam. Wil niet dat dat ooit nog zodanig aangetriggerd wordt als in het verleden. Wordt niemand beter van. Al ellende genoeg op de wereld.

  6. heb die zelf ook ( te) vaak gevoeld op weg naar een zelfstandig leven los van alle vormen van hulpverlening van opnames naar niks naar dagactiviteitencentrum naar falen in vrijwilligersbaantjes tot aan aangepast prettig goed volte houden betaalde basale arbeid. Rancune was voor mij zelfs de motor toen ik het helemaal k. Beu was met hulpverleners, pillen, bejegeningen en stigma,s. Dan vind men je narcistisch want dat betekend nu eens voor jezelf gaan en een stuk en toegegeven, na het gevoel afgeserveerd en opgegeven te zijn ook voor alle disbelievers van alle kanten) te laten zien waar ik nog toe in staat was. Straks ga ik met mijn vriendin in een levensloopbestendige woning wonen en heb ik gerealiseerd op eigen kracht vind ik zelf, dwars door al die hulpverlening en uwv en weet ik veel allemaal dat ik het leven heb wat ik zelf wil en waar ik me in kan handhaven. Wel zo prettig als de emotionele,schade toch niet meer goed te herstellen valt. Heb ik de andere, wel haalbare, slagen in elk geval gemaakt. Triest dat dit dus de hoofdmotivatie moest zijn. Maar ik had al snel een doemscenario in mijn hoofd van eindeloze gangen naar de psychiatrie, steeds weer andere pillen, alles moeten slikken wat hulpverleners zeggen zonder daar gelijkwaardig commentaar op te mogen leveren als feitelijke nitwit. En alle stigma’s maar te moeten slikken omdat ik niet werkte en er fysiek niet best meer aan toe was. Ook dat laatste maar hersteld met in de ogen van het emotionele deel totaal irrelevant spprtgedrag, maar ik heb geen moeilijkheden op straat meer nu. Ik vind het jammer dat we allemaal o moeilijk moeten doen om een beetje mens te kunnen zijn of weer te worden. De vinger is er ook nooit precies op te leggen, het schiet toch allemaal van brein naar filosofie naar neoliberale samenleving en alles wat je kunt bedenken, maar ik hoop dat we toch maar gewone mensen zijn en dat binnen die paar irrritante trekjes die iedereen bij tijd en wijle heeft het in Nederland zo veilig en geaccepteerd is dat iedereen er bij hoort tenzij die heel bewust destructief is. En ik denk dat bijna niemand dat is van nature en ook niet heel negatief maar dat iedereen dat kan worden als er maar genoeg tegenslag en afwijzing is wat een spiraal omlaag kan worden als er niet ook voldoende steun is want niemand kan alles zelf. De weg omhoog kan veelal ook nog gevonden worden hoop ik maar die staat erg onder druk als de omgeving enjezelf in interactie tegenover elkaar gaan staan. Na al mijn woedes over teveel lukt me dat nu wel,weer bij de vele mensen die ik aardig vind en vertrouw maar ik heb een tic overgehouden aan hulpverleners die op mijn huid gaan zitten. Dat bedoelen ze niet zo maar dat voelt vaak zo. Hoe gewoner en gelijkwaardiger van mens tot mens is voor mij nu prettiger merk ik al ben ik puur van de kift ook zelf allerlei veel te interessante boeken gaan lezen om mezelf zonodig te kunnen verweren mocht het weer in beeld komen bij een terugval. Verschrikkelijk eigenlijk, paranoia door gebrek aan vertrouwen of angst voor hulpverlening maar weer gewoon vertrouwd in het dagelijks leven eigenlijk. Ik zal nooit antwoorden vinden waarom dit zo bij me heeft doorgewerkt maar het is voor mij wel duidelijk dat het leven zich thuis en buiten afspeelt en niet in een ziekenhuis of in de boeken. Hoe interessant die boeken ook zijn.

    1. Wat een mooie woordenstroom Karel, dank je wel wederom voor je persoonlijke verhaal! Triest dat je zo weinig steun hebt ervaren, waar je het juist van zou verwachten.. en wat mooi dat je nog steeds zoveel kracht hebt, een scherpe blik en een goede pen! Het ga je goed!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *