Main content

De gevolgen van trauma en vroege tegenslag zijn niet goed begrepen (hoewel er heel veel wordt beweerd op het internet) en voor iedereen anders.

Wel zijn er een aantal patronen waar te nemen:

Dissociatie

Wie een ernstig trauma ondergaat moet als het ware in zijn geest vluchten naar een plek waar het trauma niet bewust meegemaakt hoeft te worden. Je koppelt je bewustzijn als het ware los van de machteloze situatie zodat de pijn, het geweld en de brute terreur niet meer tot je doordringen. Het is als het ware een soort check out – maar dan uit je bewuste zelf. Wie herhaaldelijk is getraumatiseerd kan later, bij bepaalde triggers die het trauma weer oproepen, weer in een staat van ontkoppeld bewustzijn raken. Dit is niet een bewust proces, maar gebeurt onbewust, dus zonder dat je er bewust controle over hebt. Het wordt dissociatie genoemd en kan worden beschouwd als een manier van omgaan met stress.

Dissociatie is een oud overlevingsmechanisme uit het verleden dat zich weer manifesteert als respons op een stressvolle gebeurtenis in het heden. Het heeft een onaangename sensatie voor de betrokken persoon. Mensen beschrijven het als een gevoel van daasheid, alsof de wereld ver weg, onwerkelijk of niet echt is, of dat de eigen persoon vreemd en niet verbonden aanvoelt; dat de omgeving wordt waargenomen als door een mist of beslagen raam; dat men niet bij het eigen gevoel kan – of dat er zelfs helemaal meer geen gevoel is. Met name dit laatste is een zeer kwellende ervaring.

Dissociatie kan enkele minuten duren, maar ook urenlang aanblijven, of zelfs weken- of maandenlang. Mensen die vaak dissociëren hebben ‘gaten’ in het geheugen, omdat dingen niet goed worden opgeslagen tijdens een dissociatie. Ook kunnen mensen soms een ‘fugue’ ontwikkelen, bijvoorbeeld een reis maken tijdens de dissociatie zonder zich er bewust van te zijn. Mensen ‘ontwaken’ dan ergens op een plek zonder te weten hoe ze daar zijn gekomen.

Multipliciteit van de persoonlijkheid

Soms kan, in verband herhaaldelijke check-outs en veranderingen in de bewustzijnstoestand bij trauma een beeld ontstaan van ‘multipliciteit’ in de persoonlijkheidsbeleving. Dit thema is enigszins controversieel en een dankbaar onderwerp voor dramatische Hollywoodfilms.

Praktisch gezien echter kan het concept van multipliciteit helpen in de behandeling. Het wordt dan gebruikt als construct om de persoon een evenwicht te helpen vinden bij de verschillende heftige staten van zijn die elkaar bij chronisch trauma kunnen afwisselen en die zich als het ware in de persoonlijkheid kunnen ‘nestelen’.

Dit kan worden voorgesteld als een toestand waarbij iemand afwisselend twee (of meer) van elkaar te onderscheiden persoonlijkheidstoestanden kan aannemen. En van deze persoonlijkheden nemen een aantal dan regelmatig het gedrag min of meer over. Een persoon kan gaten in het geheugen ervaren die niet samenhangen met vergeetachtigheid en de oorspronkelijke persoonlijkheid weet soms weinig van de andere persoonlijkheden.

Therapeutisch kan een dergelijke voorstelling van zaken nut hebben om de persoon te leren de verschillende zijnsstaten die samenhangen met (overleving van) het trauma te accepteren en beter hanteren in het dagelijks leven. Een transpersoonlijke of spirituele werkwijze kan hier goed bij aansluiten.

Freezing up

Vroege trauma’s kunnen aanleiding geven tot latere hyperactieve freeze responsen bij stress in het dagelijkse leven. Dit kun je vergelijken met de ervaring dat als je wordt geconfronteerd met een verschrikkelijke en gevaarlijke tegenstander, die je onmogelijk kunt verslaan en ook niet veilig kunt ontvluchten, je kan reageren met verlamming. Het wordt vaak geobserveerd in het dierenrijk en is een van de manieren waarop dieren omgaan met de overweldigende stress van het bestaan als prooi van een ander.

Tijdens het ‘bevriezen’ kan je hartslag toenemen of afnemen, en kun je je adem inhouden of de ademhaling beperken. Deze verlamming is net zo goed adaptief als vechten tegen de vijand of ervoor vluchten.

De laatste twee trauma reactiepatronen hieronder (fight en flight response) zijn bekender, maar de freeze of zelfverlamming is ook een overlevingsmechanisme van trauma dat zich op latere leeftijd onbewust kan blijven herhalen. Mensen beschrijven de ervaring van ‘bevriezen’ of ‘verdoven’. Ze voelen zich fysiek, mentaal en emotioneel verlamd door de consternatie en hoeven daarom niet de enormiteit te voelen van wat er met ze gebeurt. In die zin ligt het dus dicht bij dissociatie.

Fight-flight reacties

Vroege traumatische gebeurtenissen zijn vaak een bron voor latere overgevoelige fight-flight reacties. Dit is de reactie van snelle ontwikkeling van stress, scanning, spanning, ontlading en agressie en alles wat meer nodig is om te ontsnappen en te overleven in de strijd. Mensen met vroege trauma’s kunnen in het dagelijks leven heel snel, naar aanleiding van kleine dingen, in een dergelijke staat van spanning, ontlading en agressie terecht komen.

In de fight-flight reactie maakt je lichaam, adrenaline en cortisol, het stresshormoon, vrij. Deze hormonen komen zeer snel vrij, wat van invloed kan zijn op je:

  • Hartslag. Je hart klopt sneller om zuurstof naar je belangrijkste spieren te brengen.
  • Longen. Je ademhaling versnelt om meer zuurstof aan je bloed te leveren.
  • Ogen. Je perifere zicht neemt toe, zodat je je omgeving kunt opmerken. Je pupillen worden groter en laten meer licht binnen, waardoor je beter kunt zien.
  • Oren. Je oren “prikkelen” en je gehoor wordt scherper.
  • Bloed. Het bloed wordt dikker, waardoor de stollingsfactoren toenemen. Dit bereidt je lichaam voor op blessures.
  • Huid. Je huid kan meer zweet produceren of koud worden. je kunt bleek zien of kippenvel krijgen.
  • Handen en voeten. Naarmate de bloedstroom naar je belangrijkste spieren toeneemt, kunnen je handen en voeten koud worden.
  • Pijn perceptie. Fight-flight vermindert tijdelijk je perceptie van pijn.
  • Geest. Er ontstaat extreme waakzaamheid en anticipatie op dreiging die kan overgaan in paranoia en stemmen horen

Je specifieke fysiologische reacties hangen af van hoe je gewoonlijk op stress reageert. Je kunt terecht komen in een staat van afwisseling tussen freeze en fight-flight, maar dit is erg moeilijk vol te houden. Gewoonlijk keert je lichaam na 20 tot 30 minuten terug naar zijn natuurlijke staat.

Fawn response (lijmreactie)

De lijmreactie houdt in dat je onmiddellijk beweegt om te proberen een persoon te ‘lijmen’ (een plezier doen) om conflicten te voorkomen. Dit is vaak een reactie die is ontwikkeld in een jeugdtrauma, waarbij een ouder of een belangrijke gezagsdrager de misbruiker is. Kinderen ontwikkelen een lijmachtige reactie om te proberen het misbruik, dat verbaal, fysiek of seksueel kan zijn, te vermijden door de ander te ‘pleasen’. Met andere woorden, ze proberen preventief de misbruiker te sussen door akkoord te gaan, te antwoorden wat ze weten dat de ouder wil horen, of door hun persoonlijke gevoelens en verlangens te negeren en alles en nog wat te doen om het misbruik te voorkomen. Na verloop van tijd wordt deze lijmreactie een patroon.

Personen gebruiken dit gedragspatroon ook in hun volwassen relaties, inclusief hun professionele en persoonlijke relaties.

Posttraumatische stressstoornis

Als de persoon veel last heeft van de combinatie van bovenstaande klachten, kan er sprake zijn van PTSS. PTSS is het beeld waarbij het trauma zich blijft manifesteren in de vorm van herbelevingen (herinneringen, beelden zien, geluiden horen, nachtmerries), een combinatie van freeze-fight-flight-fawn reacties die gepaard gaan met sterke negatieve gedachten en/of afgestompte gevoelens en vermijding van zaken die direct of indirect aan het trauma herinneren. Er wordt wel van complexe PTSS gesproken als er sprake is van bijvoorbeeld chronisch ernstig seksueel misbruik en de verwachting is dat een simpele EMDR-behandeling niet zal helpen. Ook is bij complexe PTSS ‘exposure’ (de persoon in beleving laten teruggaan naar het trauma) vaak niet gewenst of mogelijk.

PTSS gaat vaak gepaard met psychose-achtige verschijnselen (bijvoorbeeld stemmen horen, paranoia) en soms is het onderscheid tussen PTSS en psychosegevoeligheid niet goed te maken. Dit betekent niet dat je hier heel ingewikkeld over moet gaan doen. Het betekent simpelweg dat psychisch lijden, zeker psychisch lijden in het kader van trauma, zich niet houdt aan de kunstmatige categorieën van de DSM. In de praktijk, en inmiddels ook uit onderzoek, weten we dat alle DSM-diagnosen voortdurend met elkaar overlappen en in elkaar overlopen over de tijd. Dus dat er vaak geen goed onderscheid te maken is tussen PTSS en psychosegevoeligheid is slechts een bevestiging dat de DSM-categorieën van PTSS en psychosegevoeligheid kunstmatig zijn en niet goed ‘hun werk doen’. De werkelijkheid immers is dat alles door elkaar loopt en zich niet houdt aan de grenzen van de DSM-categorieën.

Een betere manier om dit soort diagnostische vraagstukken te bekijken is vanuit de gevolgen van trauma zelf. Trauma kan lichaam en geest zodanig disreguleren dat symptomen en beelden uit letterlijk de hele DSM het gevolg kunnen zijn. Niets hoeft dus te verbazen. Het beste is om telkens opnieuw met verse verwondering te kijken naar ieder mens, zonder al te veel ideeën in het achterhoofd over hoe de wereld in elkaar zou moeten steken.


Biografie Jim van Os

Prof. dr. Jim van Os, Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij is tevens verbonden als Visiting Professor Psychiatric Epidemiology aan het Institute of Psychiatry te Londen. Hij is sinds 2011 lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) en werd in 2016 benoemd tot Fellow van King’s College London

Jim van Os werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Hij staat sinds 2014 op de Thomson-Reuter Web of Science lijst van ‘most influential scientific minds of our time’. In 2014 kwam zijn boek De DSM-5 Voorbij uit, en in 2016 het boek Goede GGZ! (samen met Philippe Delespaul e.a.).

Lees hier meer over Jim van Os. Of volg Jim op LinkedIn, Facebook, Twitter en YouTube!

Meer informatie over trauma:

  • Deel deze pagina: