Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim van Os,
Ik hoor veel over het gevaar van cannabis bij psychosegevoeligheid, Dit is mij bijvoorbeeld verteld bij psycho-educatie. Echter hoor ik dit zelden over alcohol.
Welke risico’s loopt iemand met psychosegevoeligheid bij het drinken van alcohol? En klopt het dat alcohol invloed heeft op de clozapinespiegel?
Alvast dank voor uw antwoord!
Beste S.,
Dank voor je goede vraag. Alcohol wordt in de ggz inderdaad veel minder genoemd dan cannabis, terwijl het risicoprofiel bij psychosegevoeligheid absoluut niet onschuldig is. Waarom de ggz er zwijgzamer over is? Alcohol is maatschappelijk geaccepteerd, hulpverleners drinken zelf ook, en het voelt kneuterig om iemand “niet drinken” aan te raden. Maar klinisch klopt die stilte niet.
Wat betreft de risico’s specifiek bij psychosegevoeligheid… Alcohol heeft in het brein effect op GABA, glutamaat, serotonine en dopamine. Bij regelmatig gebruik ontstaat er tolerantie en bij terugtrekking een rebound in het glutamaatsysteem. En precies dat glutamaatsysteem is bij psychosegevoeligheid instabiel. Onderzoek laat zien dat zwaar drinken het risico op terugval in een psychotische episode ongeveer verdubbelt. Niet omdat alcohol “psychotogeen” is zoals cannabis, maar omdat ’t ontregelt op meerdere assen: slaap valt uit elkaar, stemming wordt labiel, medicatietrouw gaat achteruit, en het sociale leven kan afglijden. Vooral de slaap-ontregeling is een gevaar, want verstoorde slaap is een van de consistentste voorspellers van een psychotische terugval.
Wat betreft clozapine specifiek: ja, alcohol heeft invloed. Twee mechanismen. Eén: zowel clozapine als alcohol worden deels afgebroken door de lever (CYP1A2, CYP3A4), en bij acute alcoholinname kan de metabolisatie van clozapine traper gaan, dus een tijdelijk hogere spiegel. Chronisch drinken kan de lever-enzymen juist induceren (sneller afbreken), dus wisselende spiegels. Die instabiliteit is klinisch ongewenst bij een middel als clozapine dat een smal therapeutisch venster heeft. Twee: het sederende effect stapelt. Clozapine is al fors sederend, alcohol versterkt dat, en dat vergroot het risico op ademhalingsdepressie, vallen, ongelukken, en zeldzaam maar ernstig: hartritmestoornissen. Daarnaast verhoogt clozapine het risico op verlaagde witte bloedcellen (agranulocytose), en zwaar drinken tast immuunsysteem en beenmerg verder aan, geen ideale combinatie.
En niet onbelangrijk: alcohol verlaagt de drempel voor een epileptisch insult. Clozapine doet dat zelf ook, en het risico is dosisafhankelijk. De combinatie vergroot het insult-risico meetbaar, vooral bij stevig drinken of plotseling stoppen na langer gebruik.
Wat is dan een verstandige lijn voor jou? Ik ga je niet moraliserend “nooit drinken” voorhouden, want dat is in het echte leven vaak niet realistisch plus mensen haken af bij dat soort boodschappen. Wel: drink niet dagelijks, houd tenminste drie tot vier alcoholvrije dagen per week aan, drink niet meer dan één of twee glazen bij de gelegenheden dat je wel drinkt. En nooit binge-drinken (meer dan 4-5 glazen in een sessie). Drink nooit dicht rond je medicatiemoment. En bij de minste signalen van slaap-ontregeling of aankomende instabiliteit gelijk een tijd helemaal droog. Je zenuwstelsel is jouw belangrijkste instrument, daar moet je zuinig op zijn.
En het belangrijkste, misschien: het is goed om dit gesprek te hebben met je behandelaar. Niet om gecontroleerd te worden, wel om samen eerlijk te kijken wat alcohol bij jou doet. Veel psychiaters vragen er sowieso te weinig naar. Je mag dat zelf agenderen, en dat is geen zwakte maar juist sterke zelfregie.
Voor lifestyle-alternatieven die vaak hetzelfde effect (een rustig hoofd) geven zonder de risico’s: ademwerk, koude prikkels, intensieve beweging, yoga, mindfulness, muziek. Voor lotgenotencontact rondom verslavingsgevoeligheid zijn er online communities en herstelacademies. Kijk op de sociale kaart voor wat er in jouw regio is.
Hope this helps, en kijk vooral verder op PsychoseNet voor meer informatie.
Greetz Jim
