Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim,
Een hulpverlener sprak over (rand)psychotisch gedrag “onder de oppervlakte” (crisissituatie) na een periode dat dit ‘boven de oppervlakte’ was. Bij ‘boven de oppervlakte’ ging het om achterdocht en betrekkingsideeën.
Kan je de term ‘onder de oppervlakte’ plaatsen? Komt dit vaker voor bij mensen na een periode van zichtbaar afwijkender gedrag of een afwijkender denkpatroon?
Dank voor je reactie.
Hey S., dank voor je vraag!
‘Onder de oppervlakte’ is geen officiële term. Je vindt ‘m in geen enkel handboek, ook niet in de DSM. Het is beeldspraak van hulpverleners, en bij beeldspraak is het altijd handig om even te checken wat iemand er precies mee bedoelt. Meestal betekent ’t zoiets als: de achterdocht en de betrekkingsideeën zijn niet verdwenen, maar ze sturen je gedrag niet meer. Ze zitten op de achtergond. Je kunt ze relativeren, je handelt er niet naar, de omgeving ziet ’t niet meer aan je. Zelfde materiaal, andere verhouding ertoe.
En ja, dit komt heel vaak voor. Sterker nog, het is zo ongeveer het gewone beloop. Ruwweg 15 procent van de mensen met psychotische ervaringen heeft een of twee episodes en daarna niks meer. Zo’n 30 procent heeft episodes met daartussen functioneren als vanouds. Maar de grootste groep, zo’n 40 procent, heeft episodes met daartussen een gedeeltelijk herstel: achterdocht die opkomt in een volle supermarkt, betrekkingsideeën die aankloppen bij stress, wat concentratie- of motivatieproblemen. Dat is precies wat je hulpverlener ‘onder de oppervlakte’ noemt.
Waar ik wel op zou letten: de term wordt soms gebruikt als risicotaal, in de trant van ‘pas op, ’t broeit’. Dan wordt iets wat eigenlijk herstel is, een waarschuwing. Vraag je hulpverlener gewoon rechtstreeks wat ze precies ziet en wat ’t betekent voor wat jullie samen doen. Niet als strijd, wel als samen uitzoeken. Dat levert bijna altijd meer op dan zelf gaan puzzelen over wat er bedoeld werd.
Feitelijk gaat het namelijk niet om de vraag of die ervaringen helemaal weg zijn. Het gaat om vier dingen: hoe intens en hoe vaak, hoeveel last je ervan hebt, in hoeverre ze je gedrag sturen, en in hoeverre je kunt zien dat andere mensen de wereld anders beleven. Die vier bepalen of er een probleem is. En daar valt aan te werken – dat is waar herstel eigenlijk over gaat. Onder de oppervlakte is trouwens een prima plek om onderzoek te doen, want je kunt er nog bij nadenken. Boven de oppervlakte lukt dat niet. Dus: welke omstandigheden duwen ’t bij jou omhoog? Slaaptekort, gedoe met mensen, te lang alleen, onregelmaat, een deadline? Je eigen gevoeligheid leren kennen is meer waard dan welke term dan ook.
Hope this helps, en kijk ook even verder op PsychoseNet voor meer informatie.
Groet,
Jim
