Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim,
Vaak wordt psychose uitgelegd aan de hand van een lijst kenmerken. Ik vraag mij af of ik deze voorwaarden als voldoende of noodzakelijk moet beschouwen, of dat louter het geheel van de lijst voldoende is om te stellen dat iemand aan psychose lijdt.
Is er bij een psychose bijvoorbeeld altijd sprake van hallucinaties, of kan er ook sprake zijn van een psychose als er geen hallucinaties optreden?
Vriendelijke groet,
Z.
Hey Z., dank voor je vraag!
Goede vraag, en belangrijk om hier scherp in te zijn. Het korte antwoord is: die kenmerken zijn noch allemaal noodzakelijk, noch afzonderlijk voldoende. Psychose is geen optelsom van vaste symptomen, maar een beschrijving van een toestand waarin betekenisgeving ontspoort.
Er is dus niet zoiets als een checklist die je een voor een moet afvinken. Iemand kan een psychose hebben zonder hallucinaties. Dat gebeurt zelfs vaak. Denk aan sterke wanen, rigide overtuigingen die niet meer corrigeerbaar zijn, of een totaal andere interpretatie van de werkelijkheid, terwijl iemand niets hoort of ziet wat er niet is. Omgekeerd kan iemand ook hallucinaties hebben zonder psychose, bijvoorbeeld bij slaapgebrek, rouw, koorts, middelengebruik of extreme stress, terwijl het realiteitsbesef intact blijft.
Wat doorslaggevend is, is niet het losse symptoom, maar het geheel. Dus hoe iemand de werkelijkheid ervaart, interpreteert en ernaar handelt. Bij psychose raakt de balans zoek tussen binnenwereld en buitenwereld. Betekenisgeving loopt uit de hand en wordt dwingend. Dat kan zich uiten in wanen, hallucinaties, desorganisatie van denken, sterke achterdocht, of een combinatie daarvan, maar niet altijd in alles tegelijk.
Daarom is het ook misleidend om te spreken over psychose als een vaststaand ding dat je wel of niet hebt. Het is beter om te denken in termen van psychosegevoeligheid. Iedereen kan onder bepaalde omstandigheden psychotische ervaringen krijgen. De vraag is hoe snel, hoe intens en hoe herstellend iemand daar weer uitkomt.
Dus nee, hallucinaties zijn geen noodzakelijke voorwaarde. En ja, iemand kan een psychose doormaken zonder ze. Psychose is geen lijstje, maar een dynamisch proces.
Hope this helps,
Greetz Jim
