Fotocredits: Schilderij van Odilon Redon; The fight with the hang-glider
Helen Gerretsen schrijft in deze blog over een economie die steeds meer van ons eist als individu, maar steeds minder teruggeeft. Onze mentale gezondheid lijdt hieronder, ervaart Helen, met als resultaat een samenleving die zijn eigen zelfbewustzijn verliest en onze identiteit uitholt. Het zichzelf gunnen van rust is bijna onmogelijk gemaakt.
Stilstaan? Niks daarvan.
De economie maakt niet alleen de natuur kapot, ook, wat minder bekend is, de mens. Hoezo de mens kapot? Ja, de structurele overspanning kennen we, die is wel aan ons af te lezen. Maar niet waarneembaar en onbekend is de bezetting in ons hoofd, waar niemand aan ontkomt. Het economische gevecht om onze aandacht trekt ons voortdurend naar buiten, terwijl wij voor een beetje rust juist naar binnen willen, eens nadenken. Het is dit naar-binnen dat kapot wordt gemaakt.
Precies daarom kunnen we er niet tegenop. Het is niet dat wij zo zwak zijn, wat ons wel voortdurend wordt aangewreven, maar dat de economie zo sterk is. Sinds de grandioze oververzadiging van de markt zijn haar middelen om aan ons te verdienen steeds agressiever geworden. Het is niet dat wij onszelf verslaafd maken aan het swipen en klikken, aan alcohol en coke, aan series en festivals. Terwijl we al lang alles hebben, blijven we met persoonlijke reclame opgejaagd worden, de smartphone tot een zuigende draaikolk. Je hoofd steeds daar waar je niet wilt dat het is, maar krijg het maar eens weg van al die onzin. De verslaving maakt je tot minder dan slaaf. Je vergeet wie je bent. Je vergeet om naar jezelf om te kijken. De rot zit in je hoofd.
Uitgehold kunnen we niets
En we weten het niet. We weten niet dat onze individualiteit wordt geëlimineerd, niet hoe en niet in welke mate. We kunnen het niet weten, want daarvoor zouden we ons moeten remmen en bij onszelf stilstaan. En dan bij onszelf bedenken: hallo, wie is dit hier, deze chaoot. Stilstaan bij wat je doet is normaal. Een vanzelfsprekende doorgaande betrokkenheid bij je binnenste, die maakt dat je niet alleen bezig bent maar ook ervaart wat je doet, of wat er gebeurt, brengt je pas tot besef. Maar het streven naar winst neemt de minste ruimte voor stilstaan definitief in beslag. Niks stilstaan, hier is de smartphone, aan je verdiend zal er worden!
Dit is wat ons ontzielt, je kan zeggen ontmenst. De kern van het menszijn is dat de dingen tot je doordringen. Pas dan worden ze gerealiseerd, en daarmee jij zelf ook. Zonder ons ermee te verbinden raken we uitgehold. Uitgehold kunnen we niets, niet voor onszelf opkomen, niet nee zeggen.
Geen wonder dat deze terreur ons psychisch verminkt. Men signaleert een hypernerveuze samenleving. Maar de symptomen, waar bijna iedereen het nu wel mee heeft te stellen: de manie afgewisseld door de depressie, een burn-out, gebruik van antidepressiva, onbeheerste mishandeling, worden aan het persoonlijke onvermogen toegeschreven, in plaats van aan de brutaliteit van het systeem. Bij alle verklaringen uit het Brein gaat de destructie door de economie vrijuit. Weinigen zoomen nog uit naar het geheel. Pas als we de grote veroorzaker aanwijzen, zien we de kern van wat ons wordt aangedaan.
Zelf doe je er niet toe.
Elke dag word je tot niemand gemaakt, en dat is van nul betekenis. Op het werk ben je gereduceerd tot uitvoerder van elders uitgezette taken, over de overbodigheid waarvan je niet mag nadenken. Je werkt voor het geld aan het eind van de maand, niet omdat je het beste voor hebt met de wereld. (Wat niet gek is, zolang de wereld dat ook niet voorheeft met jou.) Het doet er niet toe wie beleid maakt en wie het uitvoert, niet wie de winst genereert.
Burn-outs, al niet toegeschreven aan persoonlijk tekortschieten, worden dan wel verklaard uit hoge prestatie eisen. Maar de vraag is waar je sowieso energie vandaan haalt als je er zelf niet toe doet. Hoe kan je depressie voorkomen als je de levensenergie niet krijgt uit betrokkenheid bij jezelf. Niets wat je eraan herinnert ook nog mens te zijn. Dit is de wereld waarin het heet dat je leeft. Een nare, liefdeloze wereld.
Die ons nog meer kapot maakt, waardoor we geen centimeter ruimte krijgen om deze anonimisering ook te ervaren. Het wordt niet meer herkend als de leraar machinale lessen geeft, met machinaal enthousiasme. Elk concert wordt met applaus beloond, ook al was het zonder enige inhoud. Jongeren, zo overweldigd door de onbereikbaarheid van een basaal huisje-boompje-beestje-bestaan, dat ze de energie niet meer hebben voor kritiek op de geldhandel die hun leven insnoert tot een fractie van wat het kan zijn.
Laten we proberen…
Het niet-ervaren veroorzaakt intussen natuurlijk wel de diepste spanning. Daar komt de boosheid vandaan die we bij ons dragen, alle nijdig afreageren van onze frustratie, de afwezigheid van plezier. Maar dat kunnen we niet weten, zolang we niet het recht krijgen te denken zoals we zijn. Het enige denken dat het systeem ons laat is dat van een geslepen brein, het enige contact dan ook met (ware of valse) argumenten op elkaar inhakken, voordat het tot een contact kan komen. Kunnen we bij dit economisch geweld van elkaar nog vragen…:
- …van elkaar een samen te verlangen, naar elkaar om te zien, empathisch te zijn, positief. Het is wreed dat te vragen. Zolang de economie eist al af te zien van je individu, hoe kan je iets betekenen voor anderen?
- …van ouders te vragen dat ze leiding geven, zolang ze niet de gelegenheid krijgen zichzelf leiding te geven.
- …te hopen op een goed gesprek. Met onze hoofden barstensvol bijzaken komen we niet meer tot iets wezenlijks om ter sprake te brengen en kunnen we daar sowieso niet naar luisteren.
- …elkaar aan te moedigen, te genieten. ‘Geniet ervan!’ Hoe kan dat ongestoord te midden van deze ontwrichting?
- Ja, kunnen we bij dit economisch geweld van elkaar nog vragen te verwachten dat we de milieucrisis keren. Het is erg moeilijk, zolang de economie ons met ons menszijn ook de kracht ontneemt een factor te kunnen zijn voor de samenleving. Zonder veranderkracht nooit een gezonder milieu, een gezonder mensenbestaan.
Hoe onderdrukkend het systeem is, weten we pas als we ons weer kunnen voorstellen hoe we kunnen zijn zonder die druk. Met tijd om te ademen. Om ademend weer in onszelf te ervaren wat er aan de hand is. Als onze ogen open gaan, als we weer weten dat het inbreken in je kop niet altijd heeft bestaan. Die ruimte om te ademen was er altijd, tot op zekere hoogte, in het dagelijkse doen, het doen van niet meer dan het noodzakelijke, met de tijd daarvoor.
Het kapotmaken van onze rem
Zouden wij onze voorouders op bezoek hebben, niet alleen die uit de middeleeuwen, zelfs nog uit de 20e eeuw, gekomen met de verwachting van een prachtige beschaving – zij zouden zich rot schrikken van de aanblik van de idiotie die ons omgeeft, maar het meest nog van die in ons. Het doldraaien, de willekeur, de richtingloosheid. Niemand die het najagen weet te weigeren; bij wie je ook maar twijfel ziet, kwetsbaarheid, angst; die om zichzelf kan lachen. Het lijden dat er zou moeten zijn, maar er niet is.
Want het ergst worden we geraakt doordat we dit verlies normaal zijn gaan vinden. Wie merkt nog hoe onverschillig we zijn gemaakt, hoe we ons erin schikken slecht werk te leveren, zonder tijd voor dienstbaarheid. (Degenen die het nog lukt hun werk goed te doen, toegewijd, verdienen in deze omstandigheden bewondering.) Wat betekenen al die DSM-diagnoses eigenlijk? Vaak schrijven we ze toe aan andere omstandigheden, in plaats van te onderzoeken wat het kapotmaken van onze natuurlijke remmen ermee te maken kan hebben. Wie valt het op dat niemand meer omhoog kijkt, naar de bomen, naar de lucht, de bloesem ruikt. Wie doet het pijn dat niemand meer lacht, niet cynisch, maar van spontaan plezier. De macht over het bewustzijn maakt de economie overheersend.
Toch missen we het wel dat niemand meer iets met ons deelt, iets belangrijks. We missen het dat niemand ziet dat jij het bent die het werk doet, omdat jij daar geschikt voor bent. We missen het om iemand te kunnen zijn. Afgesneden zijn van jezelf is een bittere aangelegenheid.
Is het kwade opzet?
Het is misschien geen kwade opzet van de economie om ons een ziel te ontzeggen, ons als individu, maar het werkt wel zo. Het kwaad is de doorgaande productie en consumptie van al het overbodige, die ons van het goede afhouden, maar die nooit uit zichzelf zullen stoppen. Het is een oneindige beweging van winstnajagen en aangeprate behoefte, ten koste van willen zijn.
Is het opzet, dan is dat zeker misdaad tegen de menselijkheid. Het is al moeilijk genoeg om zo te leven dat je liefde ervaart, dit systeem maakt het voor velen onmogelijk. Wel kan aan haar middelen misbruik worden opgelegd, aanjagen van ons ongeremde verlangen, negeren van persoonlijke behoeften, ons beroofd worden. Maar opgelegd aan wie?
Het is helemaal niet zo dat wij onverschillig zijn over de milieucrisis, nee, we houden al lang elke dag de adem in over wat komen gaat. Misschien kan het niet anders dan dat we ons voorbereiden op de milieucatastrofe. Dat die met alles dan uiteindelijk ook bezit en macht wegspoelt. En wij ons als individu kunnen oprichten.
Genezing.
“In deze tijd dat de zon ten onder is gegaan, en het leven schijnbaar uitgedoofd is, heerst een heimelijke verwachting van de vernieuwing van het leven.” 1
Van de economie zal de genezing nooit uitgaan, die is namelijk tegen het individu. Evenmin van de politiek die er voor alles is om de economie te dienen. Waarvan in hemelsnaam dan wel? Blijft over onszelf, ons aangetaste zelf, met toch altijd een eigen verantwoordelijkheid om wel bij de dingen stil te staan. Weet je dan van de uitholling door de economie, dan weet je ook dat je eerder wordt tegengewerkt dan gesteund in het terugvinden van je zelfrespect. Dit is een weten dat sterkt: het is tegen de stroom, maar je wilt het.
Blijft over dat wij toch zelf ophouden ons te laten drogeren, dat wij zelf de rem die we kunnen hebben terugnemen, dat wij zelf de ballast afwerpen. Ons bepalen tot het noodzakelijke en tot niet meer dan dat. En ja, dat geldt net zo goed voor de managers en de ceo’s, de regelaars van het rendement. Hou ermee op. Ga iets zinvols doen. Begin een ambachtsschool.
Er is eer aan ons te behalen, zodra we maling hebben aan de mallemolen en ons gunnen stil te staan. De vernedering te ontdekken en je verontwaardiging. Zodra we het ons gunnen het met ons binnenste eens te zijn. Het eens te zijn met de drang jezelf te leren kennen en te leven zoals je bent.
Laten genoeg goede mensen zich vrij vechten. Al is het om ons met wijsheid door de catastrofe te loodsen. Echte leiders zijn altijd degenen die, zich op zichzelf bezinnend, het vermogen vinden het leven te vernieuwen.
En om daarna met een prachtige schone lei opnieuw te beginnen, ja zonder bezit en zonder macht, ten behoeve van de vrijheid van ieder individu weer de baas te kunnen zijn over zichzelf – weer mens.
Voor dan en in de eeuwigheid.
© Helen Gerretsen
Helen Gerretsen heeft Nederlands gestudeerd aan de UvA, is leraar geweest en is daarna gaan schrijven, boeken en korte essays. Thema’s vooral: individuatie, psychoanalyse van C.G. Jung, klimaatprobleem, economiekritiek.
Helen heeft ook een eigen website: helengerretsen.nl
Meer lezen over Prestatiemaatschappij?
- De meetmaatschappij – Berend van der Kolk
- Uitval werk door prestatiedruk – Info van PsychoseNet
- Identiteit, is het een plastic masker? – over depressie
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
Geef een reactie