Fotocredits: Pixabay
Als je eigen lichaam voelt als een gevangenis, wat dan? Lotte Hamelink schrijft in deze blog, geïnspireerd door Vivian Sobchack, over hoe onze relatie met het lichaam kan veranderen. Ze laat zien hoe ingewikkeld het herstellen van lichaamsvervreemding kan zijn en hoe dit zich kan uiten in een proces van langzaam terugkeren in jezelf. Misschien zelfs het opnieuw leren bewonen van je eigen lichaam.
Triggerwarning: de volgende blog bevat voor sommige lezers heftige onderwerpen, waaronder eetproblematiek, lichaamsvervreemding en trauma.
Tijdens mijn studie Filmwetenschap las ik Vivian Sobchacks essay “Is any body home?”, waarin zij drie manieren beschrijft waarop we ons lichaam kunnen ervaren: als een thuis, als een huis of als een gevangenis. Ik herkende er direct mijn eigen geschiedenis en relatie met mijn lichaam in terug. Jarenlang had ik een ingewikkelde relatie met mijn lijf. In het beste geval ervoer ik mijn lichaam als een huis: iets wat ik kon bezitten door het te beheren en vorm te geven. Maar vaker voelde mijn lijf als een gevangenis, een plek waaraan ik wilde ontsnappen omdat er zulke vreselijke dingen waren gebeurd. Mijn lichaam als thuis was me toen nog tamelijk onbekend.
Lichaamsvervreemding
Maar daarnaast was er nog de ervaring van mijn lichaam als een plek waaruit ik verdreven was. Mijn lichaam was me afgepakt, waardoor ik het uit noodzaak had verlaten. Het voelde daardoor zeker niet meer als thuis, maar vaak ook niet meer als mijn huis of eigendom. Eerder nog als een soort leegstaand pand.
De vervreemding van mijn eigen lichaam die ik al vroeg in mijn leven ging ervaren, zorgde ook al jong voor een fascinatie ervoor.
Mijn lichaam terug-eigenen
Ik probeerde mijn lichaam terug te eigenen door controle uit te oefenen over mijn lichamelijke behoeften. Door mezelf voedsel te ontzeggen en zo weinig mogelijk lichaam te hebben, voelde ik me een beetje meer eigenaar van mijn lichaam en tegelijk een beetje verder verwijderd van alles waar het me aan herinnerde. Alsof ik mijn huis een make-over gaf, mijn huis stripte van alles wat me deed herinneren aan wat er eerder was gebeurd.
Mijn fascinatie vond ook een uiting in dans. Ik was geobsedeerd door de afgetrainde en dunne lijven van balletdansers, en door de lichtheid van hun passen, het ontstijgen van het aardse. Dat was iets om naartoe te streven: een lichaam waar niets lijfelijks meer aan was. Door met danstechniek mijn lichaam te beheersen, door te blijven dansen ondanks vermoeidheid of pijn, door me te richten op het perfectioneren, probeerde ik de macht over mijn lijf terug te winnen.
Mijn lichaam als object
In de dansstudio, gevuld met spiegelwanden, leerde ik mijn lichaam te observeren zoals het eruitzag voor anderen. Hoe mijn benen zich verhielden tot de ruimte. Hoe mijn lijnen eruitzagen. Dansers zijn vaak lichaamsbewust. Ik wist precies hoe de beweging die ik maakte zich vertaalde in de ruimte. Maar ik werd niet opgeleid om fysieke grenzen te voelen of te volgen. Ik was gericht op de spiegel en ervoer mijn lichaam vooral van buitenaf naar binnen.
Niet alleen spiegels hebben dit effect. Sobchack beschrijft hoe de blik van een ander je uit je lichaam kan werpen. Hoe de ogen van een ander ons plotseling bewust kunnen maken van hoe wij eruitzien. Op dat moment ervaren we onszelf niet meer van binnenuit, maar kijken we als het ware naar onszelf van buitenaf. Iets wat cultureel voortdurend wordt versterkt. Ik heb het gevoel dat we leven in een samenleving waarin onze lichamen continu bekeken, beoordeeld en vastgelegd worden.
Sociale media, camera’s en reclames leren ons om onszelf steeds opnieuw van buitenaf waar te nemen. Alsof er voortdurend een denkbeeldige camera met ons meekijkt. Dat voortdurende zelfbewustzijn kan vervreemdend werken. Het haalt je weg uit directe ervaring. Weg uit je lichaam.
Op de dansacademie werd ik het gewend dat docenten en choreografen mijn ledematen vastpakten, mijn been in de lucht duwden, in mijn bil prikten of aan mijn hoofd trokken. En ik was getraind om dat wat anderen met mijn lichaam doen te ondergaan, al voor ik aan het dansen begon.
Mijn lichaam als bondgenoot
Maar daarnaast vond ik ook iets anders in de dans en beweging. Langzaam begon de relatie te verschuiven. Minder gericht op beheersen en controleren, meer op luisteren. Ik begon signalen in mijn lichaam op te merken die ik jarenlang had genegeerd, onderdrukt of simpelweg niet had leren herkennen. Spanning. Onrust. Vermoeidheid. Maar ook ontspanning, opluchting en plezier.
En via yoga en mindfulness leerde ik hoe mijn lichaam me ook mogelijkheden biedt om met die signalen iets te doen. Ik ontdekte dat ademhaling, beweging, ritme, vertraging of juist ontlading invloed konden hebben op hoe ik me voelde.
Mijn lichaam begon te voelen als een informatiebron en bondgenoot. Ik ging me steeds dankbaarder voelen voor wat mijn lichaam voor me doet en deed. Ik ging begrijpen dat ook mijn eerdere lichaamsvervreemding een wijs antwoord was op de onveiligheid in mijn leven. Mijn lichaam had me nooit verraden door te verstijven, verkrampen of te verdwijnen. Mijn lichaam had me beschermd, op alle manieren die mogelijk waren.
Thuiskomen
In de veiligheid die er nu was, kon ik juist ook via mijn lichaam en in beweging keuzevrijheid en zeggenschap gaan ervaren. Om een duidelijke “nee” te mogen voelen en daar uiting aan te geven. Mijn lichaam als plek om mijn grenzen aan te voelen en te kunnen stellen. Mijn lichaam als plek om ruimte in te mogen nemen. Als plek van waaruit ik voor mezelf kan opkomen en mag bestaan.
En soms, wanneer ik dans, vaak alleen en met mijn ogen gesloten, val ik samen met de beweging en mijn lijf. Dan is er niets meer wat mijn lichaam scheidt van wie ik ben en wat ik ervaar. Door te gaan ervaren dat mijn lichaam en mijn bewegingen ook vorm kunnen geven aan wat ik verlang en wil, werd mijn lichaam uiteindelijk ook mijn thuis. Een veilige plek om te mogen bestaan.
Op Sobchacks vraag “Is er iemand thuis?” luidt inmiddels het antwoord steeds vaker: ja!
Lotte is dansdocent en begeleidt vanuit haar praktijk Mindful Herstel mensen in hun herstel na trauma met traumasensitieve yoga en mindfulness en Internal Family Systems. In haar schrijven brengt ze haar achtergrond in filosofie, film en dans samen met haar ervaringen met trauma en de ggz.
Meer lezen over Herstellen van lichaamsvervreemding?
- Lichaamsgerichte therapie – over voelen en emoties
- Lichaamsbewustzijn – inspiratietegels: aan de slag met Schematherapie
- Heling door lichaamsbewustwording: schrijven en yin yoga
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Wil je PsychoseNet steunen?
Wordt donateur en help ons om mooie projecten te realiseren.
Geef een reactie