Fotocredits: Pixabay; DavidClode
In de geestelijke gezondheidszorg kijken we vaak naar diagnoses om ervaringen te begrijpen en te benoemen. Dat kan helpend zijn. Toch stelt Madeleine van Mourik dat een diagnose niet altijd het volledige verhaal achter iemands klachten vertelt. Wat als er ook andere lagen meespelen? Het zenuwstelsel biedt een ander perspectief op psychische klachten, waarin lichaam en ervaring centraal staan.
In de wereld van mentale gezondheid zijn we gewend geraakt om te denken in diagnoses. We spreken over angststoornissen, depressies, burn-outs, trauma’s, ADHD, persoonlijkheidsstoornissen, verslavingen en talloze andere classificaties die ons helpen om ervaringen te benoemen. Diagnoses kunnen waardevol zijn. Ze bieden herkenning, erkenning en soms ook opluchting. Ze geven woorden aan wat lange tijd onbegrepen voelde. Toch merk ik dat er iets wezenlijks ontbreekt wanneer we uitsluitend kijken naar de naam van een stoornis en niet naar het systeem waarin die stoornis zich ontwikkelt.
En het zenuwstelsel dan?
Steeds vaker zie ik mensen die jarenlang hebben geprobeerd hun klachten te begrijpen, te analyseren en te behandelen, maar die mogelijk nog niet hebben geleerd om hun zenuwstelsel te doorgronden. Terwijl ik heb ervaren dat daar juist e+en belangrijk deel van het verhaal verborgen kan liggen.
Het zenuwstelsel vormt de brug tussen lichaam, geest en omgeving. Het registreert voortdurend wat er in en om ons heen gebeurt. Nog voordat we bewust nadenken over een situatie, heeft het zenuwstelsel al bepaald of iets veilig voelt, of we ons kunnen ontspannen, of we alert moeten zijn, of we verbinding kunnen maken met anderen of juist geneigd zijn ons terug te trekken. Veel van wat wij ervaren als gedrag, emotie of gedachte wordt beïnvloed door de staat waarin ons zenuwstelsel zich bevindt.
Het zenuwstelsel past zich aan
Wanneer iemand jarenlang onder spanning leeft, voortdurend rekening houdt met anderen, weinig ruimte ervaart om zichzelf te zijn of regelmatig situaties meemaakt die overweldigend voelen, dan past het zenuwstelsel zich aan. Dat is geen fout in het systeem; dat is precies waarvoor het ontworpen is: het probeert ons te beschermen. Het probeert ervoor te zorgen dat we kunnen omgaan met omstandigheden die op dat moment meer van ons vragen dan we eigenlijk kunnen dragen.
Het bijzondere is dat veel patronen die later als klachten worden ervaren, ooit begonnen zijn als een vorm van intelligentie. De voortdurende alertheid van iemand met angstklachten is vaak ontstaan omdat waakzaamheid ooit noodzakelijk was. Het voortdurend analyseren van situaties kan een manier zijn geweest om grip te houden op een onvoorspelbare omgeving. Het wegdrukken van emoties kan een strategie zijn geweest om pijn te kunnen verdragen. Het perfectionisme dat iemand uitput, heeft vaak jarenlang geholpen om waardering, veiligheid of controle te ervaren.
Wanneer we uitsluitend naar de klacht kijken, missen we het verhaal achter de klacht.
De boodschap van veiligheid
Dat verhaal gaat niet alleen over gebeurtenissen. Het gaat over de manier waarop die gebeurtenissen zijn opgeslagen in het lichaam. Het gaat over ervaringen die het zenuwstelsel hebben gevormd. Het gaat over de subtiele boodschappen die iemand gedurende zijn leven heeft ontvangen over veiligheid, liefde, afwijzing, prestaties en verbondenheid.
Veel mensen denken bij trauma aan ingrijpende gebeurtenissen. Natuurlijk kunnen ernstige gebeurtenissen diepe sporen nalaten, maar steeds meer onderzoek laat zien dat het zenuwstelsel vooral reageert op de mate waarin een ervaring als overweldigend werd beleefd. Trauma gaat daarom niet alleen over wat er gebeurde. Het gaat ook over wat het systeem op dat moment niet volledig kon verwerken.
Gewend aan onze overleving
Wanneer emoties geen ruimte kregen, wanneer iemand zich langdurig alleen voelde met zijn pijn, wanneer gevoelens moesten worden onderdrukt of wanneer voortdurend een beroep werd gedaan op aanpassing, dan leert het zenuwstelsel een bepaalde manier van functioneren. Dat functioneren wordt uiteindelijk zo vanzelfsprekend dat iemand niet eens meer merkt hoe gespannen hij werkelijk is.
Sommige mensen noemen zichzelf rustig, terwijl hun lichaam voortdurend onder spanning staat. Anderen noemen zichzelf sterk, terwijl hun zenuwstelsel nooit geleerd heeft hoe echte ontspanning voelt. We raken gewend aan onze overlevingsstrategieën; ze worden onderdeel van onze identiteit.
Juist daarom is bewustwording zo belangrijk. Niet als techniek, maar als een proces van opnieuw leren luisteren.
Hoofd en lichaam in balans
Veel vormen van persoonlijke ontwikkeling richten zich op het veranderen van gedachten. Dat kan waardevol zijn, maar wanneer het zenuwstelsel voortdurend signalen van onveiligheid afgeeft, blijkt inzicht alleen niet voldoende. Je kunt begrijpen waarom je reageert zoals je reageert en toch blijven vastlopen in dezelfde patronen. Niet omdat je onvoldoende inzicht hebt, maar omdat het lichaam nog steeds reageert vanuit ervaringen die dieper liggen dan het denken.
Werkelijke verandering ontstaat wanneer hoofd en lichaam weer met elkaar gaan samenwerken.
Wanneer iemand leert herkennen dat vermoeidheid niet altijd een gebrek aan energie is, maar een signaal dat er te lang over grenzen heen is gegaan. Wanneer onrust niet direct bestreden hoeft te worden, maar eerst begrepen mag worden. Wanneer emoties niet langer gezien worden als obstakels, maar als boodschappers die iets zichtbaar proberen te maken.
Dat vraagt om een andere relatie met onszelf.
Een relatie waarin we minder proberen te controleren en meer leren waarnemen. Waarin we nieuwsgierig worden naar wat ons lichaam ons vertelt. Waarin we ontdekken dat herstel niet altijd begint met harder werken aan onszelf, maar juist met vertragen.
Vertragen betekent niet dat we stil blijven staan in onze ontwikkeling. Het betekent dat we voldoende ruimte creëren om te voelen wat er werkelijk speelt. Want pas wanneer we voelen wat aanwezig is, ontstaat de mogelijkheid om er bewust mee om te gaan.
Opnieuw contact maken met jezelf
In de praktijk hoeft dat niet ingewikkeld te zijn. Het zenuwstelsel reageert op eenvoudige dagelijkse gewoontes die consequent worden toegepast. Een rustige wandeling zonder telefoon kan meer doen voor regulatie dan een uur piekeren over oplossingen. Regelmatig bewust ademhalen helpt het lichaam herinneren dat het niet voortdurend alert hoeft te zijn. Tijd doorbrengen in de natuur verlaagt aantoonbaar stressreacties in het systeem. Voldoende slaap, beweging en echte menselijke verbinding vormen geen luxe, maar essentiële voorwaarden voor een gezond zenuwstelsel.
Ook het creëren van kleine momenten van aanwezigheid maakt een groot verschil. Even voelen hoe je voeten de grond raken, opmerken hoe je adem beweegt of een paar minuten zitten zonder afleiding. Niet om iets te bereiken, maar om opnieuw contact te maken met jezelf.
Verandering zit in ervaring
Het zenuwstelsel verandert niet door druk, het verandert door ervaring. Door herhaaldelijk te ervaren dat er veiligheid, rust en ruimte beschikbaar zijn. Iedere keer dat iemand bewust kiest voor vertraging, verbinding en zelfzorg ontstaat er een nieuwe ervaring die het systeem helpt om zich anders te organiseren.
Geen defect
Voor mij ligt daar een van de meest hoopvolle inzichten van deze tijd. Dat achter veel psychische klachten geen defect mens schuilgaat, maar een menselijk systeem dat zich heeft aangepast aan omstandigheden die soms meer vroegen dan redelijk was. Een systeem dat niet vraagt om oordeel, maar om begrip. Niet om strijd, maar om aandacht.
Wanneer we psychische gezondheid niet alleen bekijken vanuit symptomen en diagnoses, maar ook vanuit de wijsheid van het zenuwstelsel, ontstaat er een completer beeld van wat herstel werkelijk betekent. Dan verschuift de aandacht van het bestrijden van klachten naar het ondersteunen van de mens als geheel. En juist daar begint de diepste vorm van verandering: op het moment dat iemand ontdekt dat er niets mis is met zijn essentie, maar dat zijn systeem eenvoudigweg verlangt naar de veiligheid, rust en verbinding die het altijd al heeft gezocht.
Madeleine is schrijver, inspirator en oprichter van Bindu.nl, een platform voor bewustwording en innerlijke ontwikkeling. Vanuit haar eigen levensreis inspireert zij dagelijks duizenden mensen om oude patronen los te laten, meer in verbinding te komen met zichzelf en te leven vanuit bewustzijn.
Meer lezen over het zenuwstelsel?
- Hoe krijg ik mijn zenuwstelstel weer in balans? – Info van PsychoseNet
- De nervus vagus als bron van herstel – Stanley Rosenberg
- Wat wordt er bedoeld met ‘onrustig zenuwstelsel’? – Info van PsychoseNet
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Wil je PsychoseNet steunen?
Wordt donateur en help ons om mooie projecten te realiseren.
Geef een reactie