Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim,
Hoe werkt het mechanisme van projecteren en overdracht bij iemand die psychotisch of manisch-psychotisch is?
Behalve hoe het werkt, ook aansluitende vragen zoals waarom en realiseert degene het zich later nog? En hoe ermee om te gaan?
Is er bijvoorbeeld naderhand besef wat het effect is geweest op de ander? En heeft een behandelaar dit mechanisme altijd goed in de gaten?
Heel erg bedankt!
Beste A., dank voor je vraag!
Mooie vraag, en ook een lastige want dit raakt precies aan hoe bewustzijn onder druk kan veranderen.
Laat ik ’t simpel houden. Projectie en overdracht zijn geen “rare dingen van psychose”. Iedereen doet het. Alleen bij psychose of manie wordt het sterker, sneller en minder corrigeerbaar.
Wat is het mechanisme? Je brein is continu bezig betekenis te geven aan wat je voelt en ziet. Het maakt als het ware een verhaal van binnen en plakt dat op de buitenwereld. Dit is normaal. Maar bij psychosegevoeligheid raakt die afstemming ontregeld, dan gaat de binnenwereld te hard sturen wat je buiten ziet.
Dus gevoelens, angsten, verlangens, oude ervaringen kunnen ineens “in de ander zitten”. Iemand kijkt neutraal, maar jij voelt dreiging en dus wordt die ander “gevaarlijk”. Of juist heel speciaal. In manie zie je vaker dat het positief gekleurd wordt, groots, intens, verbonden.
Waarom gebeurt dit? Omdat het systeem onder spanning staat. Slaaptekort, stress, trauma, overprikkeling. Dan gaat het brein sneller en minder precies werken, probeert grip te houden door snelle betekenissen te maken. Alleen die slaan door.
Realiseert iemand het zich? Tijdens de episode meestal niet of maar heel beperkt. Het voelt echt. Niet als een gedachte maar als een realiteit. Dat is belangrijk om te snappen.
Achteraf kan er wel inzicht komen, maar dat verschilt. Sommige mensen kijken terug en denken “wow, dat was echt mijn brein dat op hol sloeg”. Anderen houden er nog deels betekenis aan vast. En soms zit er schaamte op, of juist verwarring.
Besef van effect op de ander? Ja, dat kan later komen. Soms pijnlijk. Mensen kunnen zich realiseren dat ze iemand hebben gewantrouwd of juist overbelast met intens contact. Maar ook hier geldt – dat groeit vaak pas als iemand weer stabiel is.
Hoe ermee om te gaan? Niet ‘direct’ corrigeren. Dus niet zeggen “dat klopt niet”. Dat werkt vaak averechts. Beter is aansluiten. Dat is waar de LEAP-methode over gaat. Luisteren, empathie, samen zoeken naar wat helpt, zonder meteen de inhoud te bestrijden.
Dus je erkent het gevoel, niet de overtuiging. “Ik zie dat je bang bent” in plaats van “die persoon is niet gevaarlijk”.
En tegelijk een beetje anker blijven in de realiteit. Rust, structuur, slaap, prikkels verminderen. Dat zijn de basics.
Over behandelaars… Nee, die hebben dit niet altijd goed in de gaten. Soms wordt het te snel gezien als “symptoom dat weg moet”. Terwijl het ook een uitdrukking is van wat er innerlijk speelt. Angst, trauma, behoefte aan verbinding, noem maar op.
Daar zit ook een bredere kijk achter. Psychose is niet alleen een defect, maar een uit de hand gelopen betekenisgeving. Je systeem probeert iets te begrijpen, maar schiet door.
En dat maakt ook dat herstel niet alleen gaat over dempen met medicatie, maar ook over leren herkennen hoe jouw systeem betekenis maakt. Wanneer het begint te versnellen. Welke triggers er zijn.
Dus indeed, projectie en overdracht zijn versterkte versies van iets wat we allemaal doen. Alleen zonder de normale rem en correctie.
Hope this helps,
Greetz Jim
Bespreek eventuele verandering van medicatie of andere aspecten van je behandeling altijd eerst met je voorschrijvende arts
Ga niet alleen dingen zitten veranderen, dat is niet de bedoeling van de adviezen van de experts van PsychoseNet. Bedenk je dat de adviezen van experts altijd van algemene aard zijn – je kunt ze niet zonder meer op jezelf van toepassing achten, dat kan pas na overleg met je behandelaar of huisarts. Onze expert heeft je immers niet persoonlijk onderzocht.
Wil je met iemand chatten?
Ga dan naar onze chat en verrijk jezelf met een herstelondersteunende chat met een van onze medewerkers.
Wil je een blog schrijven over je ervaring met een onderwerp relevant voor PsychoseNet?
Kijk hier voor informatie.
Lees deze toegankelijke boeken over Goede Zorg:
Wil je weten hoe je medicatie moet afbouwen, of hoe je mensen hiermee kunt helpen?
Ben je op zoek naar informatie over Persoonlijk Herstel?
Ben je op zoek naar de JUISTE HULP?
