Fotocredits: Pixabay; cromaconceptovisual
Volgens het boek ‘De valstrik van het geluk’ van Russ Harris zoeken we geluk door geen negatieve gevoelens te willen hebben. Maar hoe meer we ons best doen om die niet te hebben (ontkennen, verdoven, er tegen vechten), hoe meer negatieve gevoelens we creëren.
Eén van de betere boeken over gelukkig worden is The Happiness Trap – stop struggling and start living van Russ Harris. Een schrijver die bekend is vanwege de therapievorm ACT: Acceptance and Commitment Therapy. ACT helpt je om een zinvol leven te leiden waarin je effectief kunt omgaan met tegenslagen die zeker op je pad zullen komen (C). Aan de hand van praktische oefeningen leer je om minder te vechten tegen negatieve gevoelens en gedachten (A).
Het boek is vertaald in het Nederlands: De valstrik van het geluk – stop met worstelen, begin met leven. Ik heb dit boek plus de tweede, geheel herziene editie, in het Engels gelezen. Vreemd genoeg vind ik de eerste editie beter, maar goed, allebei de versies zijn op hun eigen manier goed.
Hieronder enkele essentiële passages uit dat boek die indruk op mij maakten. Hier en daar wat aangepast om alles wat helderder te maken.
Op zoek naar geluk.
De Valstrik van het geluk in een notendop: om gelukkig te worden, proberen we negatieve gevoelens te ontkennen, te verdoven of nog erger: ermee te vechten. We gaan ze afleiden of mooi weer spelen – maar hoe harder we dat allemaal proberen, hoe meer negatieve gevoelens we creëren. Eigenlijk is het: De valstrik van het zoeken naar geluk.
Veel spirituele boeken vertellen over het bereiken van verlichting, en leggen daarbij een grote nadruk op leven in het nu. ACT blijft hier volledig buiten. (ACT gaat over het creëren van een goed leven, niet over ‘verlicht worden’.) Vreemd genoeg trappen veel van deze boeken in de valstrik van het geluk door de lezer dingen te beloven zoals een ‘pijnvrij bestaan, door volledig in het nu te leven’. Hoewel veel van dergelijke boeken mindfulness-concepten goed uitleggen, is elke zoektocht naar een ‘pijnvrij bestaan’ gedoemd te mislukken.
Hoe meer we proberen de fundamentele realiteit te vermijden dat elk menselijk leven pijn met zich meebrengt, hoe groter de kans dat we met die pijn worstelen wanneer die zich voordoet, waardoor we nóg meer lijden creëren. In tegenstelling tot dergelijke boeken streeft ACT ernaar je te helpen een rijk, waardevol en zinvol leven te creëren (Commitment), terwijl je de pijn accepteert die gewoon bij het leven hoort (Acceptance).
De belofte van eeuwig geluk: trap er niet in.
Negativiteit is onvermijdelijk
Er zijn vier leugens over gelukkig zijn:
1 – Gelukkig zijn is de natuurlijke staat van ons mensen.
2 – Als je niet gelukkig bent, doe je iets verkeerds.
3 – Om een beter leven te creëren, moeten we af van die negatieve gevoelens.
4 – Je zou in staat moeten zijn om te bepalen wat je denkt en voelt.
Een bijzonder nutteloze gedachte die vaak voorkomt in boeken die verschillende paden naar verlichting voorstellen, is de grote leugen dat ‘negativiteit onnatuurlijk is’. De evolutiebiologie beweert het tegenovergestelde. Onze geest heeft zich zo ontwikkeld dat negativiteit niet alleen natuurlijk, maar ook onvermijdelijk is. Het als onnatuurlijk zien, leidt alleen maar tot een strijd met je eigen menselijke natuur.
Alleen de meest oppassende (=de meest angstige) mensen bleven in leven en het zijn hun genen die wij hebben geërfd.
De schreeuw van het dierenbrein
Hoe hard we ook ons best doen en hoeveel we ook bereiken in ons leven, ons ego (dierenbrein) kan altijd wel iets vinden wat niet goed is: iets waarin we falen, tekortschieten en/of niet goed genoeg zijn. En dat is niet verwonderlijk als we terugdenken aan de evolutie van de menselijke geest. Het ‘Pas op, ga niet dood!’-motto hielp onze voorouders om te overleven door hen constant te vergelijken met andere leden van onze samenleving. Dat zorgde ervoor dat ze niet door de groep/stam werden afgewezen (met als risico: doodgaan). Door voortdurend de aandacht te vestigen op hun zwakheden, konden ze die verbeteren en zo meer bijdragen aan de groep/stam (wat ook de kans op afwijzing verkleinde).
Om die reden vertelt ons ego ons altijd en eeuwig dat de dingen in ons leven beter moeten, dat ze niet goed genoeg zijn, dat wij niet goed genoeg zijn. Soms (met depressie) gilt ons ego constant dat ons leven een grote ramp is en dat wij daarin honderd procent zeker gelijk in hebben. Het ego weet zeker dat ons leven ergens anders beter zou zijn en dat we gelukkiger zouden zijn als wij maar anders waren. Het ego is dus als een zonnebril die ons zicht op de wereld verduistert en vertroebelt, en ons door al die negativiteit loskoppelt van de realiteit, van de werkelijkheid, van de waarheid, van het nu.
Gevangen in de toekomst en het verleden
Hoe meer we ons laten inpakken door al die negatieve gedachten en gevoelens, hoe meer we ons loskoppelen van het heden. Dit gebeurt extreem bij depressie en angststoornis. Bij angst raak je vaak verslaafd aan verhalen over de toekomst: over dingen die mis zullen gaan en hoe slecht je daar zeker mee om zult gaan. Bij depressie raak je vaak verslaafd aan verhalen uit het verleden: over alle dingen die mis zijn gegaan en hoe rampzalig die jou hebben beïnvloed. Het ego gebruikt die geschiedenis vervolgens om je ervan te overtuigen dat de toekomst gewoon meer van hetzelfde zal zijn, of nog erger. Deze afschuwelijke verhalen die jij jezelf vertelt, zijn zeer dramatisch en meeslepend en we zijn maar al te bereid om er onze volledige aandacht aan te besteden. En erin te geloven.
De vraag is: wat voor effect heeft al deze negativiteit op jou door de jaren heen, leven met een geest die jou voortdurend wijst op je tekortkomingen? Geeft het je een goed gevoel over jezelf? Kweekt het een gevoel van eigenwaarde of zelfacceptatie?
Accepteer de pijn
Pijn is onvermijdelijk, dus het gaat er alleen maar om hoé je ermee omgaat. Hoe? Niet door de pijn te verdoven, te ontkennen, te bagatelliseren of ermee te vechten, maar door de pijn te erkennen, te voelen en bewust te zijn van al je negatieve gedachten en gevoelens. En zó die begrijpelijke pijn niet veranderen in een krankzinnig uit-de-bocht-vliegen (depressie).
Maar goed, zelfs met deze wetenschap ga je net als iedereen op deze planeet de boel verpesten, fouten maken en volledig de kluts kwijtraken. Er zullen momenten zijn dat je alle goeie voornemens vergeet. Je wordt getiranniseerd door je negatieve gedachten en gevoelens, wordt weggetrokken van je inzichten en waarden, en je zal je gedragen op manieren die heel anders zijn dan de persoon die je wilt zijn. En daardoor zul je anderen en jezelf pijn doen. Daarna streng zijn voor jezelf helpt niet, het maakt alles alleen maar erger. Behandel jezelf zoals je een vriend behandelt die pijn heeft. In plaats van te blijven hangen in de toekomst of het verleden en jezelf daarvoor te straffen, kan je beter denken: wat kan ik nu op dit moment doen dat intelligent en constructief is?
Observeer jezelf en zet een stap terug
De realiteit is dat je tijdens de rest van je leven verstrikt zult raken in negatieve verhalen over jezelf. Door de aard van onze geest zal dit steeds weer opnieuw gebeuren. Tot aan je dood. Maar hopelijk begrijp je nu dat je die ego-verhalen hèbt en niet bént. Er zit in ons hoofd gelukkig ook nog een mensenbrein dat kalm is, verstandig, wijs en dat dankbaar kan zijn voor ook de goeie dingen in je leven.
Dus, zodra je beseft wat er gebeurt – dat je je identificeert met alle negatieve verhalen (ego/depressie) – kun je dat observeren en zo zet je automatisch een stap terug. Dan hoef je alleen nog maar te beseffen dat je observeert, en op dat moment is daar je ware zelf (je kalme, verstandige mensenbrein).
Dus observeer die negatieve gedachten, en gedraag je daarna positief, intelligent, redelijk, constructief, vriendelijk, wijs, volwassen.
Wees vooral onconventioneel!
Als je leven niet is zoals jij wilt, probeer dan eerst kalm te worden. Adem in, adem uit. Schouders ontspannen. Kijk wat je kan veranderen. En als er op dit moment geen doeltreffende actie mogelijk is, is de enige keus om dat te accepteren totdat je wèl actie kunt ondernemen.
Concentreer je nu op wat je wèl kunt doen. Hoe akelig de situatie mogelijk ook is, wees creatief, origineel, brutaal, slim, positief, intelligent, inventief. Denk out of the box, dus onconventioneel. Ook belangrijk: geduld. Wees een eigenwijze drol. Of anders: bespreek dit met die eigenwijze drol in je omgeving. Kan je vandaag je leven heel misschien één piepklein grammetje verbeteren? En als je iets vindt om te doen, hoe klein ook, doé het dan ook echt, niet morgen, niet straks, nu.
Wat je ook probeert te doen, je behaalt de beste resultaten wanneer je je concentreert op wat je nu wèl kunt doen (en de slechtste resultaten wanneer je je concentreert op wat je niét kunt doen).
Dat laatste tussen haakjes is depressie: constante, extreme wanhoop en paniek.
François de Waal
Meer lezen van François de Waal?
Meer lezen over Depressie?
- Omgaan met negatieve gedachten
- Het gevoel van vastzitten bij psychisch lijden, wat kun je doen? – Info van PsychoseNet
- Depressie is … 30 nieuwe stellingen!
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Wil je PsychoseNet steunen?
Wordt donateur en help ons om mooie projecten te realiseren.
Geef een reactie