Fotocredits: Pixabay; Tien-seven
Meer kennis kan helpen om psychisch lijden beter te begrijpen, maar Merel heeft in twintig jaar als naaste ervaren dat dit niet automatisch betekent dat je iemand beter begrijpt. Ze zag hoe diagnoses en eerdere ervaringen invloed kunnen hebben op de manier waarop we naar iemand kijken. Dat bracht haar bij de vraag: hoe blijven we kijken naar de mens achter een diagnose? Een blog over kennis, diagnoses en de kunst van blijven kijken.
Meer weten betekent niet altijd dat je iemand beter begrijpt
Door de jaren heen heb ik veel gesprekken gevoerd met hulpverleners.
Sommige gesprekken gaven rust. Andere maakten me juist onrustig. Niet omdat iemand iets verkeerd deed, maar omdat ik na afloop naar huis reed met het gevoel dat er iets niet klopte. Alsof we naar dezelfde situatie hadden gekeken, maar toch ieder iets anders hadden gezien.
Dat zette me aan het denken. Niet alleen over psychisch lijden, maar ook over de manier waarop kennis kan werken.
Als iemand vastloopt, zoeken we vaak verklaringen. Dat is logisch. We willen begrijpen wat er aan de hand is, grip krijgen op onzekerheid en weten welke hulp kan helpen. Jarenlang dacht ik dat meer kennis automatisch zou leiden tot betere antwoorden. Inmiddels denk ik daar anders over.
Niet omdat ik minder respect heb gekregen voor hulpverleners. Integendeel. Juist door alle gesprekken heen ben ik gaan zien hoeveel kennis, ervaring en betrokkenheid er aanwezig is. Maar ik ben ook gaan zien dat kennis een schaduwkant kan hebben.
Patronen, verbanden en wat daarbuiten?
Hoe meer je weet, hoe groter soms de kans dat je vooral gaat herkennen wat je al kent. Dat je patronen ziet. Dat je verbanden legt. Dat je ervaringen uit het verleden gebruikt om het heden te begrijpen. Vaak helpt dat.
Maar soms vraag ik me af wat er gebeurt met alles wat niet in dat verhaal past. Met eigenschappen die niet bij de diagnose lijken te horen. Met gedrag dat niet aansluit bij de verwachting. Met positieve ontwikkelingen die niemand had voorspeld. Met de mens achter de verklaring.
Wanneer een diagnose een bril kan worden
Ik heb zelf ervaren hoeveel rust een diagnose kan geven. Eindelijk woorden voor iets waar jarenlang mee geworsteld werd. Eindelijk iets dat houvast biedt. Dat gevoel herken ik en waardeer ik.
Maar ik heb ook gemerkt dat een diagnose meer doet. Een diagnose verandert vaak de manier waarop we kijken. En dat gebeurt meestal ongemerkt. Ouders kijken anders. Scholen kijken anders. Hulpverleners kijken anders. En uiteindelijk gaat iemand ook naar zichzelf kijken door dezelfde bril.
Dat is niet verkeerd. Het is menselijk. Toch merk ik dat ik daar steeds alerter op ben geworden. Want wanneer wordt een diagnose een hulpmiddel? En wanneer wordt het de lens waardoor alles wordt bekeken?
Ik zat tegenover een professional die sprak over risico’s, terugval en zorgen. Begrijpelijke zorgen. Maar thuis zagen wij op datzelfde moment een kind dat weer naar school ging, meer lachte en weer plannen maakte. Voor het eerst voelde ik hoe verschillend twee mensen naar dezelfde werkelijkheid kunnen kijken.
Misschien waren beide perspectieven waar. Maar het verschil hield me bezig.
De invloed van verwachtingen
De afgelopen tijd ben ik steeds meer gaan nadenken over verwachtingen. Want hoe neutraal kijken we eigenlijk? Ik weet van mezelf dat ik dat niet altijd doe. Ook ik neem ervaringen mee. Teleurstellingen. Hoop. Dingen die eerder goed gingen of juist misliepen.
Waarom zouden hulpverleners anders zijn? Zij dragen bovendien iets wat ik niet draag: professionele verantwoordelijkheid. Zij moeten risico’s inschatten. Zij moeten vooruitdenken. Dat begrijp ik.
Toch bleef er na een recent gesprek iets knagen. Binnen ons gezin zagen we voorzichtig herstel. Niet perfect. Niet opgelost. Maar wel herstel. Er kwam weer meer ruimte. Meer ritme. Meer vertrouwen. Meer school. Meer toekomst. Wij voelden vooral opluchting.
Tijdens het gesprek hoorde ik echter vooral wat er mogelijk weer mis kon gaan. Welke signalen zorgelijk waren. Waarom terugval waarschijnlijk bleef. Misschien was dat professioneel bedoeld. Misschien zelfs noodzakelijk.
Maar ik merkte dat ik me afvroeg hoeveel ruimte er nog overbleef voor de mogelijkheid dat het ook goed kon gaan. Dat is geen verwijt. Het is een oprechte vraag. Wat doet verwachting met wat we waarnemen? En hoe voorkomen we dat onze kennis van gisteren bepaalt wat we vandaag zien?
Het probleem van zekerheid
Misschien is dat de reden waarom ik de meeste vertrouwen kreeg in hulpverleners die ruimte lieten voor twijfel. Niet de mensen die alles direct leken te weten. Maar de mensen die nieuwsgierig bleven. Die vragen bleven stellen. Die luisterden voordat ze concludeerden. Die konden zeggen: “Dit is wat ik denk, maar laten we blijven kijken.”
Dat soort zinnen gaven mij vertrouwen. Niet omdat ze zekerheid boden. Maar omdat ze ruimte lieten voor ontwikkeling. Het leven heeft mij namelijk geleerd dat mensen ingewikkelder zijn dan hun dossier.
Dat herstel zelden verloopt zoals gepland. Dat mensen je voortdurend kunnen verrassen. En dat de werkelijkheid vaak veel rijker is dan de theorie. Hoe langer ik meeloop, hoe minder overtuigd ik ben geraakt van snelle conclusies. Niet omdat conclusies waardeloos zijn. Maar omdat mensen blijven veranderen.
Kinderen zijn nog volop in ontwikkeling
Bij kinderen voel ik dat misschien nog wel het sterkst. Een kind is geen eindproduct. Een kind is onderweg.
En juist daarom vind ik kinderen zo lastig om vast te leggen in een verhaal dat al af lijkt voordat zij zelf uitgegroeid zijn. Ik heb mijn kinderen zien worstelen met dingen waarvan ik dacht dat ze altijd zouden blijven.
Ik heb kinderen zien opbloeien op plekken waar niemand dat verwachtte. En ik heb gezien hoe eigenschappen waar zorgen over waren later juist kwaliteiten bleken te zijn. Dat betekent niet dat problemen genegeerd moeten worden. Integendeel.
Maar het maakt me wel voorzichtig. Want een kind is altijd meer dan een diagnose. Meer dan een hulpvraag. Meer dan een verzameling observaties. Meer dan de zorgen van volwassenen. Kinderen hebben ruimte nodig om ons te verrassen. Misschien hebben ze daar zelfs recht op.
Kritisch uit betrokkenheid
Soms vragen mensen waarom ik kritischer ben geworden. Mijn antwoord is eigenlijk simpel. Omdat ik betrokken ben. Niet omdat ik hulpverlening wantrouw. Niet omdat ik tegen diagnoses ben. Niet omdat ik denk het beter te weten. Integendeel.
Hoe langer ik meeloop, hoe meer respect ik heb gekregen voor hoe complex psychisch lijden is. Maar ik heb ook geleerd dat geen enkele diagnose, behandeling of theorie een mens volledig kan beschrijven.
Mensen laten zich vaak niet netjes vangen in een dossier. Niet thuis. Niet op school. Niet in een spreekkamer. Niet in een gezin. Dat is misschien wel de kern van mijn kritische blik.
Niet of iemand gelijk heeft. Maar of we bereid blijven om te kijken. Om onze eerste indruk los te laten. Om ruimte te houden voor wat we nog niet weten.
Wat ik heb geleerd
Na al die jaren geloof ik nog steeds in deskundigheid. Ik geloof in kennis. Ik geloof in onderzoek. Ik geloof in diagnostiek. Maar ik geloof niet meer dat kennis hetzelfde is als begrijpen.
Begrijpen vraagt iets extra’s. Nieuwsgierigheid. Bescheidenheid. De bereidheid om verrast te worden. De bereidheid om opnieuw te kijken wanneer de werkelijkheid iets anders laat zien dan we hadden verwacht.
Misschien is dat wel de schaduwkant van weten. Niet dat we te weinig weten. Maar dat we soms vergeten te blijven kijken. Naar wat groeit. Naar wat verandert. Naar wat buiten de verwachtingen valt. Naar de mens achter het verhaal.
Misschien is dat waarom dit onderwerp me zo bezighoudt. Niet omdat ik tegen kennis ben, maar omdat ik in twintig jaar tijd heb geleerd hoeveel er verloren gaat als we denken dat we iemand al begrijpen. Juist de mensen van wie ik het meeste heb geleerd, verrasten me telkens opnieuw.
Over Merel: Ik ben een werkende moeder en partner. Al meer dan twintig jaar maakt psychisch lijden deel uit van ons gezinsleven. In mijn blogs deel ik ervaringen, observaties en vragen die zijn ontstaan door jarenlang mee te bewegen met de mensen van wie ik houd.
Meer lezen over de mens achter een diagnose?
- Vleugels. Psychose als weg tot volledig menszijn.
- Samen bouwen aan een werkende GGZ! – Info van PsychoseNet
- Weet-taal is niet-weten – een dilemma van de psychiatrie
- Destigmatisering – Info van GGZ Standaarden
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
Geef een reactie