Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Kunnen temazepam en zolpidem psychotische verschijnselen of een psychose uitlokken bij iemand die dit vóór het gebruik nooit heeft gehad?
Hoe zou zo’n reactie kunnen ontstaan?
En is het mogelijk dat psychotische verschijnselen pas enkele weken, bijvoorbeeld ongeveer een maand, na het stoppen ontstaan?
Hey S., dank voor je vraag!
Kort antwoord: ja, dat kan, ook bij iemand die er nooit eerder last van had. Zeldzaam, maar goed beschreven, en bij zolpidem vaker dan bij temazepam.
Zolpidem grijpt heel selectief aan op een onderdeel van de GABA-receptor en werkt snel en kort. Wie na inname toch wakker blijft, of midden in de nacht wakker wordt, kan in een tussengebied terechtkomen tussen waken en slapen. Droombeelden lekken dan de wakkere toestand in: stemmen, figuren in de kamer, vervormde waarneming, soms hele gedragingen waarvan je de volgende ochtend niets meer weet. Dat voelt volstrekt echt en is loodzwaar om mee te maken. Bij temazepam en andere benzodiazepines zie je eerder de paradoxale reactie: in plaats van kalmte ontstaat onrust, ontremming, verwardhied en soms achterdocht. Vaker bij ouderen, bij alcohol erbij, of bij een hogere dosis. En dan is er nog de indirecte route, die ik zelf de belangrijkste vind. Beide middelen veranderen je slaaparchitectuur en drukken de diepe slaap en de droomslaap. Slecht slapen is op zichzelf een van de sterkste triggers voor psychotische ervaringen die we kennen. Iedereen die lang genoeg wakker blijft gaat dingen zien en horen die er niet zijn.
Dan je derde vraag, of het pas een maand na het stoppen kan beginnen. Ja, ook dat kan. Bij langer gebruik past je zenuwstelsel zich aan: de GABA-receptoren worden minder gevoelig en minder talrijk, omdat er voortdurend een middel op inwerkt. Stop je, dan blijft die aanpassing nog een hele tijd bestaan. Het remmende systeem is dan te zwak ten opzichte van het activerende systeem, en het resultaat is overprikkeling. Overgevoeligheid voor licht en geluid, oorsuizen, vervreemding van jezelf en je omgeving, en soms waarnemingen die er niet zijn. Dat komt in golven, niet in een nette aflopende lijn. De eerste weken gaat het vaak nog redelijk, en rond week drie of vier komt er een dip. Daar komt bij dat de droomslaap na het stoppen terugkomt met een soort inhaalslag: heftige dromen, nachtmerries, en overdag het gevoel dat het droommateriaal gewoon doorloopt. Plus je slaapt slecht, wat alles versterkt. Het herstel van die receptoren duurt weken tot maanden.
Nu de kanttekening, want ik wil je niet in een te simpel verhaal duwen. Slaapmedicatie wordt zelden zomaar voorgeschreven. Er zat iets onder: stress, uitputting, iets wat aan je vrat. Die context verdween niet toen de pillen kwamen en ook niet toen ze weggingen. Het gaat om een samenspel van een bestaande gevoeligheid, de omstandigheden, de verstoorde slaap en het middel als laatste zetje. Iedereen is tot op zekere hoogte psychosegevoelig, want we hebben allemaal een systeem om betekenis te geven aan wat er om ons heen gebeurt. Bij de een staat dat systeem gevoeliger afgesteld dan bij de ander. De kunst is niet zozeer de schuldige aanwijzen, maar je eigen gevoeligheid leren kennen: wat prikkelt haar en wat brengt haar tot rust.
Dan praktisch. Gebruik je nog, stop dan niet abrupt. Afbouwen doe je hyperbolisch, dus steeds kleinere stapjes naar het einde toe, met lange tussenpozen waarin je stabiliseert. Voor benzo’s is het Ashton manual nog altijd de standaard. Voor de laatste moeilijke stapjes bestaan taperingstrips, al vergoedt niet elke zorgverzekeraar ze. Tot dat punt kun je heel langzaam af met de gewone beschikbare doseringen. Ben je al gestopt, dan is mijn antwoord minder bevredigend: verdragen en de tijd zijn werk laten doen. Lifestyle is in die periode geen bijzaak. Vaste tijden, daglicht, bewegen en eten, geen alcohol en zeker geen cannabis, want die tikt psychosegevoeligheid rechtstreeks aan. Bespreek het ook met je huisarts, zeker als de verschijnselen aanhouden.
Hope this helps en kijk vooral bij de informatie hieronder, want er is nog veel meer over te zeggen, kijken en lezen. En als je meer intensief contact wil, ga dan naar onze chat.
Greetz Jim
Bespreek eventuele verandering van medicatie of andere aspecten van je behandeling altijd eerst met je voorschrijvende arts
Ga niet alleen dingen zitten veranderen, dat is niet de bedoeling van de adviezen van de experts van PsychoseNet. Bedenk je dat de adviezen van experts altijd van algemene aard zijn – je kunt ze niet zonder meer op jezelf van toepassing achten, dat kan pas na overleg met je behandelaar of huisarts. Onze expert heeft je immers niet persoonlijk onderzocht.
Wil je met iemand chatten?
Ga dan naar onze chat en verrijk jezelf met een herstelondersteunende chat met een van onze medewerkers.
Wil je een blog schrijven over je ervaring met een onderwerp relevant voor PsychoseNet?
Kijk hier voor informatie.
Lees deze toegankelijke boeken over Goede Zorg:
Wil je weten hoe je medicatie moet afbouwen, of hoe je mensen hiermee kunt helpen?
Ben je op zoek naar informatie over Persoonlijk Herstel?
Ben je op zoek naar de JUISTE HULP?
