Luister naar de song die Carlijn Mol over deze blog maakte:
Een lezer stelde een vraag die veel mensen voelen, maar die zelden netjes wordt uitgesproken. Hoe voorkom je dat iemand die tarot doet, channeling zegt te ervaren, of in een religieuze taal praat, een medisch etiket krijgt. En andersom, hoe mis je geen psychose omdat je bang bent om iemands beleving te ontkennen.
De kern zit hier. Psychiatrie hoort niet te beslissen of iets waar is. Psychiatrie gaat over veiligheid, lijden en functioneren. Dus niet: klopt dit. Wel: wat doet dit met jouw leven.
Waarom dat zo belangrijk is
In de DSM en ook in de praktijk staat al lang een soort waarschuwing: tel iets niet mee als symptoom wanneer het een cultureel gedeelde, cultureel geaccepteerde respons is. Dat geldt ook bij psychotische beelden.
Maar dat zinnetje is niet genoeg. Je moet in het gesprek echt onderzoeken wat de ervaring betekent binnen iemands context. Daarom bestaat er ook zoiets als het Cultural Formulation Interview, een korte set vragen om cultuur, groep, zingeving en hulpbronnen expliciet mee te nemen.
Vijf praktische verschillen die in het echte leven helpen
Psychose of spiritualiteit?
1. Regie: kun je aan en uit
Bij een psychose overkomt het je. Het dringt zich op. Het blijft doorgaan, ook als je wil slapen, werken, of even rust wil. Bij de meeste spirituele praktijken is er een setting en keuze. Je kan stoppen, pauzeren, begrenzen.
Vraag die je stelt: kun je het een beetje sturen, of stuurt het jou?
2. Betekenis blijft beweeglijk, of wordt rigide
Spirituele betekenis kan groot voelen, maar blijft vaak flexibel. Mensen kunnen twijfelen, bijstellen, erover praten zonder dat alles instort.
Bij psychose wordt betekenis vaak dwingend. Alles moet kloppen binnen een strak systeem. Tegenspraak voelt als aanval. Dat is niet een meningsverschil, dat is verlies van mentale speelruimte.
Vraag die je stelt: kun je twijfelen, nuanceren, meerdere verklaringen naast elkaar laten bestaan?
3. Afstemming met het dagelijks leven
Iemand kan rare dingen geloven en toch gewoon functioneren. Werk, studie, afspraken, geld, relaties, basale zelfzorg.
Bij psychose raakt die afstemming vaak fundamenteel ontregeld. Slaap verdwijnt. Tempo schiet omhoog. Achterdocht groeit. Iemand raakt kwijt wat anderen als vanzelfsprekend delen.
Vraag die je stelt: wat is er de afgelopen weken concreet misgegaan in jouw dag en nacht ritme, contacten, school of werk?
4. Lijden en schade lopen op
Een spirituele ervaring kan intens zijn, ook bang maken, maar hoeft niet iemands leven kapot te trekken.
Bij psychose zie je vaak toenemend lijden of schade. Soms begint het euforisch, maar daarna volgt de klap. Relaties breken, conflicten escaleren, mensen raken uitgeput of nemen gevaarlijke besluiten.
Vraag die je stelt: wat kost het je, en wat leveren de ervaringen je op, vandaag, niet in theorie?
5. Sociale inbedding en correctie
Veel religieuze en spirituele tradities hebben rituelen, regels en feedback. Er zijn mensen die je terugfluiten als je doorschiet.
Psychose wordt vaak solistisch. Of iemand zit wel in een groep, maar raakt juist overtuigd dat iedereen die corrigeert onderdeel is van het complot.
Vraag die je stelt: wie in jouw omgeving kan jou eerlijk spiegelen, en kun je die spiegel nog toelaten?
Een extra nuance die veel gedoe voorkomt
Stemmen horen en visioenen kunnen ook buiten de psychiatrie voorkomen. Mensen geven daar betekenissen aan, waaronder spirituele of religieuze betekenissen. Dat hoeft niet te botsen met een medische blik. Het kan naast elkaar bestaan, zolang je maar blijft kijken naar regie, lijden en functioneren.
In de zorg gaat het vaak mis als een professional te snel op de inhoud springt. Dan ontstaat er discussie over tarot, energie, engelen, complotten of aliens, terwijl dat zelden de kern is. Het gaat ook mis als er te weinig wordt doorgevraagd naar context, zoals cultuur, religie, sociale situatie, trauma, middelengebruik en slaaptekort. En het ontspoort wanneer het gesprek vaag blijft en er geen anker komt in concreet gedrag en dagelijks functioneren.
Wat je als professional morgen al kan doen in je spreekkamer is tegelijk letten op veiligheid en basale stabiliteit, op betekenis en op functioneren. Begin bij slaap, middelen, eten, prikkels, stress en escalaties, want psychose gedijt op ontregeling. Verken daarna de culturele en persoonlijke betekenis van de ervaring met een vaste set vragen die helpt om iemands kader serieus te nemen, bijvoorbeeld via het Cultural Formulation Interview. En maak het functioneren concreet en meetbaar door samen te bekijken wat er misgaat of juist nog lukt in school, werk, relaties, financien en zelfzorg.
Kortom….
Als je dit leest omdat je zelf iets hebt meegemaakt, help je hulpverleners door niet alleen te vertellen wat je gelooft of ervaart, maar ook wat het met je doet in je dagelijks leven. Kun je slapen, kun je kiezen, kun je terugschakelen, kun je nog luisteren naar anderen. Dat zijn signalen waarmee je samen een route kan bouwen, zonder dat iemand jouw beleving hoeft af te pakken.
Dit onderwerp verdient een plek op PsychoseNet omdat het draait om wederzijds begrip. Mensen willen geen stempel, professionals willen geen risico missen. De brug zit in de verschuiving van de vraag of iets waar is naar de vraag of je ermee kan leven.
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over Spiritualiteit en/of Psychose?
- Onderscheid psychose en spirituele ervaring – Info van PsychoseNet
- Spiritualiteit & Kunst – De digitale tentoonstelling van PsychoseNet
- Negatieve Symptomen bij psychose – Info van PsychoseNet
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de hoofdstukken van PsychoseNet al?
De professionals van PsychoseNet schreven deze hoofdstukken met betrouwbare, hoopgevende informatie.
5 reacties op “Wanneer is iets psychose, en wanneer is het gewoon spiritueel?”
Beste Jim,
Mijn definitie psychose:
Een psychose is een mechanisme tussen hersenen en geest, waarbij je bij o.a. stress, angst, frustratie en traumatische ervaringen te maken kan hebben met hallucinaties en/of waanideeën met o.a. als doel als een soort regressie je ‘zieke’ geest te helen.
Mijn heftige psychoses met betrekking tot mijn vorig leven in Auschwitz en de Holocaust hebben een helende functie op mijn toen ‘zieke’ geest gehad.
Ik vind dat hulpverleners en daarmee psychiaters meer moeten vragen over de inhoud van de psychose en de geestelijke toestand van de client. Waarbij de oorzaak van de eventuele stressfactor bij de client heel belangrijk is.
Hierbij kan een eventuele therapie op worden afgesteld.
Jim bedankt voor de blog.
Mijn definitie psychose:
Een psychose is een mechanisme tussen hersenen en geest, waarbij je bij o.a. stress, angst, frustratie en traumatische ervaringen te maken kan hebben met hallucinaties en/of waanideeën met o.a. als doel als een soort regressie je ‘zieke’ geest te helen.
Mijn heftige psychoses met betrekking tot mijn vorig leven in Auschwitz en de Holocaust hebben een helende functie op mijn toen ‘zieke’ geest gehad.
Ik vind dat hulpverleners en daarmee psychiaters meer moeten vragen over de inhoud van de psychose en de geestelijke toestand van de client. Waarbij de oorzaak van de eventuele stressfactor bij de client heel belangrijk is.
Hierbij kan een eventuele therapie op worden afgesteld.
Jim bedankt voor de blog.
Dit CFI – Cultural Formulation Interview – ga ik zeker doornemen. Ik zit in dubio, in hoeverre ik de neiging heb tot ‘Spiritual Bypassing’. Dit fungeert als een onbewust verdedigingsmechanisme om pijnlijke gevoelens te omzeilen, door ‘love & light’ te forceren. Ik vermoed van wel. En ik denk dat dit mede voortkomt uit gemakzucht: niet te hoeven kiezen, niet consequent te zijn. In theorie is er zoveel tegenstrijdigheid: ik-versterking of ego loslaten? Wat ik wel als kompas inmiddels heb ontdekt: ik moet door de pijn heen. En: het doet ook pijn.
Ik zag vorige week een reel van Edith Eger. Zij zegt dat een groot deel van het overleven in een nazikamp te danken was aan het onderlinge familie gevoel, dat de gevangenen hadden. Zij hadden elkaar. Ze benadrukt ook dat het ME, ME, ME – geen genezing kan voortbrengen. Een solo gang is dus niet verstandig. Welke nieuwe stam, of community kan ik kiezen?
Wat een duidelijk verhaal. Dank je wel. Het neemt mijn onzekerheid en zorgen over een situatie met iemand die belangrijk is voor me (en die ik vaak niet helemaal kan plaatsen) weg.
Als haar spirituele levenswijze haar troost en diepgang in het leven geeft, dan kan ik haar dat gunnen, omdat ik nu beter snap waar ik op moet letten voordat ik me zorgen maak.
Margriet, ik heb dezelfde ervaring. Een vriendin van mij was Sai Baba aanhanger, een goeroe uit India. Op zich kan zo’n persoon geestelijke vermogens hebben, en hiermee allerlei bereiken. Maar ook: er zijn een set ‘leefregels’. Ik geloof 8. Voor adepten lijkt dit een soort formule, dat het ‘goede’ toevoegt aan de wereld, en niet onbelangrijk: dat zij zelf daardoor een goed mens zijn. Plus de ‘prijs’ mogen ontvangen in het post mortem gebeuren, en in zijn hemel mogen vertoeven. Dat wat voor mij ontbreekt is een keuze moment: er is geen vrije ruimte voor individuele besluiten. Als je de video’s bekijkt, zie je de aanhangers in een vorm van gemeenschappelijke extase. Het dwingende element wat Jim beschrijft, merkte ik bij haar ook op. Zo kon zij zeggen: God is liefde. Mij raakt zoiets niet. Of het nu waar is of niet. Ik vermoed wel dat aan dit gedrag trauma als grondslag heeft.