Ben jij ‘anders’? Misschien ben je gewoon neurodivers.
Hoe kan het dat je intens kunt genieten van luide muziek op een festival, maar op andere momenten niet tegen het getik van bestek kunt? Hoe kan het dat een kind dat complexe puzzels oplost, tegelijkertijd niet doorheeft dat het storend gedrag vertoont in de klas? Deze paradoxen maken deel uit van de menselijke ervaring en wijzen op de enorme variatie in hoe onze breinen werken. We leren, communiceren en verwerken ervaringen allemaal op onze eigen unieke manier. Deze unieke ervaringen worden in deze blog uitgelegd aan de hand van de 7 dimensies van neurodiversiteit.
Te vaak proberen we deze verschillen in vaste, beperkende categorieën te persen. Labels als ‘ADHD‘ of ‘autisme‘, hoewel soms een bron van herkenning, kunnen leiden tot stigmatisering en een onterecht gevoel van ‘ziek-zijn’. Ze versmallen onze identiteit en leggen de focus op beperkingen. Neurodiversiteit biedt een verfrissende en humane benadering. Het ziet deze verschillen niet als stoornissen die gecorrigeerd moeten worden, maar als natuurlijke en waardevolle variaties binnen het menselijk spectrum.
Deze blogpost neemt je mee voorbij de labels. We verkennen de zeven dimensies van neurodiversiteit: een praktisch raamwerk om te begrijpen hoe iedereen een uniek profiel van gevoeligheden én talenten heeft. Door naar deze dimensies te kijken, ontdek je een nieuwe, genuanceerde taal om over jezelf en anderen te spreken – een taal die de focus verlegt van beperking naar potentieel.
De 7 dimensies van neurodiversiteit: een nieuwe kijk op jezelf
Je ervaring, die je hebt dankzij je brein, is geen statisch gegeven. Neurodiversiteit is het resultaat van een levenslange, dynamische wisselwerking tussen ontwikkelingsneurologische processen (de groei en rijping van je zenuwstelsel) en ontwikkelingspsychologische processen (hoe je denkt, voelt en leert door ervaringen). Jouw unieke profiel is dus niet een aangeboren ‘defect’, maar een gevormd en continu evoluerend samenspel van aanleg en omgeving.
Het neurodiversiteitsmodel helpt ons die uniciteit te begrijpen door naar zeven kerndimensies te kijken waarbinnen we allemaal variëren.
1. Cognitieve Processen: Jouw unieke manier van denken en leren
Deze dimensie omvat hoe je informatie verwerkt, je aandacht richt, dingen onthoudt en problemen oplost. Het gaat over je vermogen tot abstract denken, je taalbegrip en je creativiteit. Waar een label als ‘ADHD‘ focust op ‘snel afgeleid’, helpt deze dimensie je te zien dat je wellicht een ander, meer associatief aandachtsprofiel hebt.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid kan zijn dat je snel bent afgeleid in een rumoerige omgeving of moeite hebt met abstracte concepten. Tegelijkertijd schuilt hierin een enorm potentieel: het talent om patronen te zien die anderen missen, een uitzonderlijk creatief probleemoplossend vermogen, of de gave om je met diepe, ononderbroken detailfocus vast te bijten in een onderwerp dat je fascineert. De context bepaalt of een eigenschap een uitdaging of een kracht is.
2. Emotionele Processen: De diepte en kleur van je gevoelsleven
Dit domein beschrijft hoe je emoties ervaart, uit en verwerkt. Het gaat over de intensiteit van je gevoelens, hoe je emoties bij jezelf en anderen herkent en hoe je ze uitdrukt. In plaats van te spreken van ‘emotionele disregulatie‘, nodigt deze dimensie je uit om de unieke dynamiek van jouw gevoelsleven te onderzoeken.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid kan zich uiten in moeite met het herkennen van je eigen emoties, of in impulsieve reacties die je overvallen. Daartegenover staat het talent van een diep empathisch vermogen, een groot rechtvaardigheidsgevoel of een intense passie. Een intense emotionele beleving kan in een overweldigende omgeving een last zijn, maar in een veilige, creatieve context juist een bron van diepgang en kunstzinnige expressie.
3. Gedragsprocessen: Jouw tempo en stijl van doen
Deze dimensie heeft betrekking op je actiegerichtheid, impulsiviteit, flexibiliteit en motivatie. Het bepaalt hoe je beslissingen neemt, je aanpast aan veranderingen en wat jou drijft. Het helpt je om gedrag dat als ‘rigide’ of ‘impulsief’ wordt gelabeld, te zien als een stijl die in de juiste context heel functioneel kan zijn.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid kan een sterke, soms rigide behoefte aan routines en voorspelbaarheid zijn. Het talent binnen dezelfde dimensie kan juist de tomeloze energie en dynamiek zijn die leidt tot innovatie, ondernemerschap en het vermogen om instinctief te handelen. Door de omgeving aan te passen – door voorspelbaarheid te bieden waar nodig en ruimte te geven voor projectmatig werken – kunnen beide kanten tot hun recht komen.
4. Sociale Processen: Jouw manier van verbinden met anderen
Dit gaat over hoe je sociale relaties aangaat en onderhoudt. Het omvat je vermogen tot empathie, je behoefte aan sociaal contact en hoe je jezelf ziet in relatie tot anderen. Dit perspectief gaat voorbij een label als ‘sociale stoornis’ en erkent dat er simpelweg verschillende manieren van verbinden zijn.
Gevoeligheid én Talent
Gevoeligheden kunnen zich manifesteren als moeite met het lezen van non-verbale sociale signalen (‘cues’) of sociale angst. De talenten liggen echter in het hebben van unieke, scherpe inzichten in menselijk gedrag of het vermogen om diepe, eerlijke en loyale verbindingen aan te gaan. Misverstanden in communicatie zijn vaak wederzijds (het ‘dubbele empathie’-probleem): ze komen voort uit verschillende manieren van interactie, niet uit een tekort bij één persoon.
5. Lichaamsbeleving en Interoceptie: De verbinding met je innerlijke wereld
Interoceptie is je vermogen om interne lichamelijke processen waar te nemen, zoals honger, dorst, pijn en vermoeidheid. Deze dimensie verklaart waarom sommigen een heel ander bewustzijn hebben van de signalen van hun lichaam, iets wat vaak over het hoofd wordt gezien bij traditionele labels.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid hier kan betekenen dat je moeite hebt met het herkennen van honger- of vermoeidheidssignalen, waardoor je vergeet te eten of over je grenzen gaat. Een talent kan een zeer nauwgezette lichaamscontrole zijn, wat enorm waardevol is in disciplines als dans, kunst of topsport. Dit verklaart waarom zelfzorg zoals op tijd eten, slapen en rusten voor sommigen meer bewuste aandacht vraagt.
6. Waakzaamheid, Reactievermogen en Energie: Jouw natuurlijke ritme
Deze dimensie omvat je natuurlijke energieniveau, je alertheid en je gevoeligheid voor stress. Het bepaalt je slaap-waakpatroon en hoe je reageert op de eisen van de omgeving. Dit frame helpt om een ‘verstoord’ ritme niet als een probleem te zien, maar als een ander, persoonlijk ritme.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid kan een uniek slaap-waakritme zijn dat niet synchroon loopt met de 9-tot-5-maatschappij, of een hoge gevoeligheid voor stress. Een uitzonderlijk talent is het vermogen tot hyperfocus: het kunnen leveren van buitengewone prestaties in korte, intense periodes van hoge concentratie. De sleutel is niet het forceren van een ‘normaal’ ritme, maar het inrichten van je dag en werk rondom jouw natuurlijke energiestromen.
7. Sensorimotorische Systemen: Hoe je de wereld waarneemt en beleeft
Ook wel ‘prikkelgevoeligheid‘ genoemd, omvat deze dimensie hoe je zintuiglijke input verwerkt: geluid, licht, aanraking, geur en textuur. In plaats van dit te labelen als ‘hoogsensitief’, stelt dit model het voor als een spectrum van waarneming met eigen voor- en nadelen.
Gevoeligheid én Talent
Een gevoeligheid uit zich vaak in over- of ondergevoeligheid voor prikkels. Harde geluiden kunnen pijnlijk zijn, labels in kleding ondraaglijk en fel licht overweldigend. Tegelijkertijd kan een talent in deze dimensie leiden tot uitzonderlijke vaardigheden, zoals een uitzonderlijk gehoor voor muziek of een scherp oog voor artistiek detail, dankzij een zeer fijne sensorische waarneming. Dit is een van de meest bekende aspecten van neurodiversiteit, en simpele aanpassingen zoals een koptelefoon met ruisonderdrukking of een rustige werkplek kunnen een wereld van verschil maken.
Zelf aan het stuur: Van ‘Wat is er mis met mij?’ naar ‘Wat heb ik nodig?’
De ware kracht van het neurodiversiteitsmodel is de verschuiving in perspectief die het teweegbrengt. Zo verschuift het klinisch gesprek van “welke DSM-label past hier?” naar “wat heb jij nodig om te floreren?” Deze aanpak legt de regie terug bij de persoon zelf. Het nodigt uit tot zelfonderzoek en zelfcompassie, in plaats van te wachten op een externe diagnose die je vertelt wie je bent.
Het gaat niet primair om medicalisering, zoals direct naar medicatie grijpen, maar om het slim en bewust inrichten van je omgeving. Door je eigen profiel van gevoeligheden en talenten te begrijpen, kun je je context proactief aanpassen. Misschien heb jij baat bij prikkelreductie, zoals een koptelefoon op kantoor. Of misschien floreer je juist met duidelijke ritmes en voorspelbaarheid in je dag. Voor een ander kan projectmatig werken, met ruimte voor hyperfocus, de sleutel tot succes zijn. Het gebruik van sensorische hulpmiddelen, van een verzwaringsdeken tot een stressballetje, is geen teken van zwakte maar een slimme strategie voor zelfregulatie.
“Neurodiversiteit is geen modeterm, maar een praktisch raamwerk dat normaliseert, nuanceert en handelingsperspectief biedt. Het is de erkenning dat we allemaal deel uitmaken van hetzelfde spectrum van menselijke diversiteit.”
Conclusie: Omarm je unieke ervaring
Je ervaring, via je brein, is geen standaardproduct; het is een uniek, complex en dynamisch systeem. De zeven dimensies van neurodiversiteit laten zien dat jouw manier van denken, voelen en doen geen afwijking is, maar een variatie met eigen uitdagingen en unieke voordelen. Door deze lens te gebruiken, kun je stoppen met jezelf te vergelijken met een denkbeeldige ‘norm’ en beginnen met het waarderen en benutten van je eigen, specifieke bedrading.
Nu je de 7 dimensies kent, welke verborgen talenten herken jij in jezelf of in de mensen om je heen?
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over Neurodiversiteit?
- Neurodiversiteit begrijpen: wat het is en waarom het ertoe doet
- De 7 Dimensies van Neurodiversiteit
- Hoogsensitief, neurodivers en gevoelig voor psychose
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de hoofdstukken van PsychoseNet al?
De professionals van PsychoseNet schreven deze hoofdstukken met betrouwbare, hoopgevende informatie.
9 reacties op “Voorbij de labels: ontdek de 7 dimensies van jouw unieke ervaring”
Beste Jim,
Bedankt voor de blog.
Wat ontbreekt bij neurodiversiteit is, dat er in een mens een geest aanwezig is.
In de geest die ‘materieloos’ is, zijn alle vorige levens en levensvormen ondergebracht.
De toestand van de geest bepaald de biochemische toestand in de hersenen.
Mijn zegt vaak in de psychiatrie je bent je brein!
Volgens mijn ervaring met reincarnatie ben je niet je brein, maar je innerlijke geest die in ieder mens aanwezig is.
In de geest zijn al je ervaringen van dit leven en vorige levens opgeslagen en ben je met elkaar verbonden en verbonden met de Geestelijke wereld waar alle geesten (zielen) huizen.
Ik heb over mijn ervaringen in mijn psychoses met betrekking tot Auschwitz en de Holocaust een boek geschreven die momenteel beoordeeld wordt bij de Uitgeverij.
Bedankt Jim.
Interessant!
De biografieën van kunstenaars laten veelal gedrag zien, dat buiten kaders valt van wat als normaal wordt ervaren. Toch hebben hun producties dikwijls het vermogen mensen universeel te raken en op te bouwen.
Mij bekroop ooit, toen ik het wel en wee van de DSM (met name de ontstaansgeschiedenis) begon te begrijpen, het gevoel van kolonisatie. Zoals vanaf de 18de eeuw de Aboriginals onderworpen werden aan een ‘gedwongen aanpassing’ aan een hen vreemde norm. De interpretatie van een ‘breinmodel’ werd leidend in de waarneming van de psychiater tot een mens. Best griezelig. Daarbij komt ook een vorm van medicatie waar feitelijk niemand weet hoe het binnen de hersenen uitwerkt: ook griezelig. In elk geval gaat het over een externe wil, die opgelegd wordt aan de ander, de hulpbehoeftigen.
De beschrijving dus van de verscheidene vormen van neurodiversiteit, kan bijdragen aan een bredere, menselijkere blik.
Zelf zou ik mijzelf nooit ‘aankondigen’ als neurodivers. Ik zou kunnen denken dat ik dan sturing kan geven hoe de ander mij ziet of behandeld. Een label echter bevorderd doorgaans geen onbevooroordeeld waarnemen, toch?
Wat ik dikwijls tegenkwam in spirituele contexten, is dat er een onderscheid wordt gemaakt, tussen een fysiek brein en een geestelijk brein. Of zoals bij Eckhart Tolle, het ‘diepere zelf’ en het ‘diepere waarnemen’. ‘Dieper kijken’ is een gangbaar advies.
Elke spirituele scholing heeft ‘eerbied’ (ouderwets woord) of devotie als eerste laag, die veroverd moet worden. Het staat haaks op ‘verachting’. Een ieder van ons draagt dat in zich, meer of minder. Ik denk dat als we deze laag gewaarworden in onszelf, en neutraliseren, dat neurodiversiteit een vanzelfsprekendheid krijgt in ons waarnemen.
Dank je wel Jim van Os, voor je zeven eye-openers!
Jan Derksen beschreef in zijn boek bevrijd de psychologie uit de greep van de hersenmythe dat we in onze ontwikkeling er een kilo hersenen bijkrijgen door sociale, lichamelijke biologische, psychologische en culturele invloeden. Mijn hele context wordt weggelaten, nu na 15 jaar schizofrenie traumatherapie. Geen steunend netwerk en teruggevallen in alcohol wat zelfmedicatie is en angst remt. De 15 jaren daarvoor nihilistisch maar wel trauw pillen slikken.
Wat fijn dat in dit artikel het model als geheel wordt gepresenteerd en uitgelegd. Mijn wens is dat dit in de media wordt opgepakt en breder wordt gedragen.
Ik heb de indruk dat de ‘oude kwalificaties’ ADHD en ASS de term nu als het ware kapen. ‘Ik ben neurodivergent’ lijkt bíjna automatisch te staan voor één van die twee smaken. In een ideale wereld zou de publieke opinie op een aantal manieren verschillen van nu:
Neurodiversiteit werkt zoals Jim van Os beschrijft en vervangt daarmee de DSM. Is een systeem van behoeftes, gaat uit van gevoeligheden en talenten in plaats van rijtjes beschrijvingen van gedrag en beperkingen. En vervangt daarmee álle ‘labels’ van de DSM.
Iedereen is zich ervan bewust neurodivergent te zijn. Men beweegt zich gedurende het leven op een schaal heen en weer. Er zijn mensen die nooit behoefte (denken te) hebben aan psychologische ondersteuning. Veel mensen maken lastige periodes door. Dan schiet je uit de normale verdeling. Wat díe normale verdeling is, daar kun je al boeken over vol schrijven. Een basis is bijvoorbeeld gelegd in het strafrecht.
Door het normaliseren van neurodiversiteit zal ook het taboe op psychische klachten afnemen.
Mooi hoe dit denken voorbij labels vorm krijgt. Herkenbaar en uitnodigend tot verder denken. Ben benieuwd hoe dit in de praktijk toepasbaar kan worden gemaakt? En of ontwikkeling en beweging over tijd daarin een plek kunnen krijgen?
Overigens in reactie op de titel. Iemand met genoemde typeringen is neurodivergent. We zijn samen als groep neurodivers.
Mooi artikel en belangrijk om deze zienswijze te blijven benoemen inderdaad. Cathelijne Wildervanck schreef er lang geleden al een mooi boek over: ADHD, hoe haal je het uit je hoofd? Gelukkig vindt het steeds meer gehoor.
Helemaal eens met Mar hierboven. Voor iedereen met ADHD is dit zo wezenlijk om te beseffen:
“Labels als ‘ADHD‘ of ‘autisme‘, hoewel soms een bron van herkenning, kunnen leiden tot stigmatisering en een onterecht gevoel van ‘ziek-zijn’. Ze versmallen onze identiteit en leggen de focus op beperkingen. Neurodiversiteit biedt een verfrissende en humane benadering. Het ziet deze verschillen niet als stoornissen die gecorrigeerd moeten worden, maar als natuurlijke en waardevolle variaties binnen het menselijk spectrum.”
En
“Je ervaring, die je hebt dankzij je brein, is geen statisch gegeven. Neurodiversiteit is het resultaat van een levenslange, dynamische wisselwerking tussen ontwikkelingsneurologische processen (de groei en rijping van je zenuwstelsel) en ontwikkelingspsychologische processen (hoe je denkt, voelt en leert door ervaringen). Jouw unieke profiel is dus niet een aangeboren ‘defect’, maar een gevormd en continu evoluerend samenspel van aanleg en omgeving.’
Je bent niet je ADHD. Leef je eigen leven, doe Wat Wel Werkt voor jou en er gaat heel nieuw perspectief open. En ja, dat vraagt om naar bestaande niet dienende patronen te kijken.
Sinds de zenuwstelselregulatie etc en trauma therapie en Polyvagaal theorie kijk ik toch echt anders aan tegen deze zogenaamde gevoeligheid. Er kan heel veel veranderen alleen moet je dan wel bereid zijn er iets aan te doen. Die gevoeligheid is niet iets wat zo hoeft te blijven. Hard werken dat wel. Ik blijf op een bepaalde manier misschien anders. Maar wat is anders. Ik vind eigenlijk dat we allemaal anders zijn.
Ik denk dat we hetzelfde bedoelen:) maar door mijn leven lang als die gevoelige die niks kan hebben kan ik nu zeggen dat het echt anders ligt dan idd de stigmatiseren wat er nu gebeurd.