Fotocredits: Pixabay; dexmac
De Rationeel Emotieve Therapie (RET) van Albert Ellis heeft zo zijn eigen kwaliteiten. Je moet er klaar voor zijn. En er open voor staan. Maar dan kan het plotseling een inzicht verschaffen, ineens wordt iets je pijnlijk duidelijk. Een eye-opener.
In 1988 publiceerde de Amerikaanse psycholoog Albert Ellis How to stubbornly refuse to make yourself miserable about anything – yes, anything! Ellis is terecht beroemd vanwege zijn toen revolutionaire Rationeel Emotieve Therapie (RET). In 1991 kwam het boek uit in Nederland: Moeten maakt gek, Pak zelf uw emotionele problemen aan. Dit boek is vertaald, bewerkt en aangevuld door de Nederlandse psycholoog Wouter Backx die nog steeds werkzaam is als therapeut.
Met name het laatste hoofdstuk vind ik voor mensen met depressie interessant. Het heet: “Inzicht nummer 14, Ja, u kunt echt weigeren uzelf heel angstig of depressief te maken, ongeacht wat er gebeurt.” Hieronder dat hoofdstuk in mijn eigen woorden en met enkele citaten. Het boek draait er niet omheen, maar soms kan dit nou net zijn wat je nodig hebt. Vooral bij eigenwijze drollen zoals ik. Tijdens mijn depressie wist ik altijd alles beter en was ik daar bovendien 100% zeker van. Niet dus.
In dit hoofdstuk worden vragen beantwoord die je zou kunnen stellen over heel negatieve situaties. Hoe gaat RET daarmee om?
Je ongezonde reactie: de ultieme lakmoesproef van de RET
Stel je voor dat er echt iets heel erg negatiefs gebeurt in je leven. Het allerergste dat je kan bedenken. Is het dan nog steeds mogelijk om te weigeren jezelf heel angstig of zwaar depressief te maken? Als je dit vraagt aan de grondleggers van de RET is het antwoord een volmondig ja. Wij hebben als mensen een enorme psychologische veerkracht. We zijn namelijk creatieve wezens. Zelfs onder de meest zware of ongunstige omstandigheden hebben we de denkkracht in huis om te voorkomen dat we emotioneel volledig instorten.
Het centrale idee van de RET is even simpel als waar: het zijn niet de gebeurtenissen zelf die bepalen hoe we ons voelen, maar de manier waarop we over die gebeurtenissen denken. (Wat ik, François, perceptie noem of het tweede probleem, en Viktor Frankl: “de laatste van de menselijke vrijheden”.) Wat er ook op je pad komt, je kunt altijd proberen om je ongezonde reactie zoveel mogelijk te beperken (en dus niet nog meer te voelen). Volgens de auteurs hebben we daarin een keuze. Om dit te bewijzen, dagen ze de lezer uit voor een gedachte-experiment. Ze schetsen een aantal rampscenario’s.
Het doel hiervan is niet om emotieloos te worden. De RET leert je juist om wel degelijk bij negatieve gebeurtenissen (heel sterke) negatieve emoties te ervaren zoals heel verdrietig, heel ontstemd of heel geïrriteerd te zijn, maar te weigeren om in paniek te raken of je totaal verslagen te voelen. Dat laatste is namelijk onnodig, contraproductief en helpt niemand, vooral jezelf niet.
Experiment 1: Ontslagen door eigen schuld
Stel, je vindt na lang zoeken de perfecte droombaan. Maar je doet stom, je komt te laat, je bent lui en doet onbeleefd tegen je leidinggevende. En je wordt ontslagen. Het is heel makkelijk om nu in een diep gat te vallen en jezelf te gaan zien als een totale mislukkeling.
De RET-aanpak laat zien dat je hier ook anders naar kunt kijken. Natuurlijk is de situatie erg vervelend. Je hebt je deze keer echt slecht gedragen. Maar de kunst is om je gedrag los te koppelen van je identiteit. Het feit dat je een fout hebt gemaakt, maakt van jou nog geen stommeling of idioot. Je bent simpelweg iemand die zichzelf onnodig heeft benadeeld. In plaats van weg te zinken in een depressie, kan je rationeel kijken naar de toekomst: wat kan je nu doen om weer zo’n baan te vinden? En deze keer wèl je best doen. En zelfs als die absolute droombaan nooit meer terugkomt, kan je ernaar streven om zo gelukkig mogelijk te leven met een baan die misschien minder perfect is.
Experiment 2: Een ernstig ongeluk en lichamelijk letsel
Wat nou als het noodlot echt toeslaat op fysiek vlak? Stel dat je een ernstig ongeluk krijgt en een arm of een been verliest, of zelfs blind wordt. Hoe leer je leven met zo’n enorm verlies en zulke zware beperkingen?
Ellis en Backx zijn hier heel eerlijk in: dat is absoluut niet makkelijk. Je zult je ongetwijfeld behoorlijk tekortgedaan en gefrustreerd voelen. Maar dat betekent niet dat het nu logisch is om depressief te worden. De sleutel ligt in waar je je aandacht op richt. Als je rationeel tegen jezelf praat, erken je de situatie: “Hoewel mijn mogelijkheden en genoegens ernstig beperkt zijn, kan ik toch nog heel wat interessante en leuke dingen doen en kan ik manieren vinden waarop ik mijn beperkingen kan compenseren”. Het is uitsluitend in jouw nadeel om je alleen maar zielig te concentreren op wat niet meer kan. Juist door te kijken naar de interessante dingen die je nog wèl kunt, kan je er volgens de auteurs bijna zeker van zijn dat je “een redelijk gelukkig leven zal leiden”.
Experiment 3: Het verlies van een geliefde
Eén van de zwaarste dingen die een mens kan meemaken, is het overlijden van iemand waar je heel erg van houdt. Hoe kun je zo’n aangrijpend verlies op een rationele manier benaderen zonder je gevoelens weg te drukken?
Volgens de RET doe je dit door heel erg duidelijk te accepteren wat je niet kunt veranderen, zonder dat je het ook maar voor één procent leuk hoeft te vinden. De dood hoort helaas onontkoombaar bij het menselijk leven. Je zal de persoon enorm missen en het heel zwaar hebben zonder zijn of haar gezelschap. Maar de rationele gedachte die je hierbij helpt, is dat de fijne herinneringen en de tijd die jullie samen hadden altijd bij jou blijven. De overleden persoon gaf jou veel vreugde, maar dat warme gevoel zat in joú. Dat betekent dat je dat vermogen om lief te hebben niet kwijt bent. Je kunt jezelf de vraag stellen: wat kan ik in de toekomst doen om weer mensen te vinden om van te houden?
Experiment 4: Nergens meer van kunnen genieten
Soms zit het probleem niet in een externe gebeurtenis, maar in je eigen belevingswereld. Stel dat je merkt dat je niet langer kunt genieten van de dingen waar je normaal gesproken zoveel plezier aan beleefde, zoals je werk, sport, hobby’s of seksualiteit. Is dat geen goeie reden om depressief te worden?
De RET zegt heel stellig: “Zeer zeker niet!” Natuurlijk vind je dan op dat moment minder bevrediging in het leven. Maar minder plezier betekent niet dat er helemaal geen plezier meer mogelijk is. De valkuil is dat we van onszelf eisen dat we de oude passies moéten voelen. Als je jezelf vertelt dat je die oude genoegens moét herbeleven, maak je je eigen leven onmogelijk en blokkeer je elk spoortje van nieuw plezier. De oplossing is om soepel te blijven kijken. Als sport of werk je tijdelijk niks meer doet, ga dan op zoek naar alternatieven. Zolang je leeft en ademt, valt er altijd iets te ontdekken als je durft te experimenteren.
De auteurs schrijven hierover heel nuchter: “Alleen je gedachten de vrije loop laten gaan kan al plezier geven, of simpelweg je favoriete tv-programma bekijken!” Waar het om gaat is dat je jezelf er niet van overtuigt dat het leven zonder die specifieke, oude genoegens meteen helemaal waardeloos is.
Experiment 5: Een relatie kapotmaken door eigen gedrag
Het kan ook gebeuren dat je een bijzondere partner vindt met wie je heel gelukkig bent, maar dat je je vervolgens zo stom en gemeen gedraagt dat diegene je verlaat. Hoe kan je dan in vredesnaam koppig weigeren om jezelf daarover depressief te maken?
Het antwoord van de RET is even simpel als krachtig: door precies dàt te doen, door koppig te weigeren jezelf de afgrond in te praten. Je kunt rationeel tegen jezelf zeggen: “Dat was heel gemeen van me om me zo te gedragen – maar dat maakt van mij nog geen gemeen mens, geen waardeloze zak!” Het is goed om toe te geven dat je je onmogelijk hebt gedragen en dat je een mooie relatie kapot hebt gemaakt. Maar dit stomme gedrag maakt jou als mens niet slecht of mislukt. Als je dit grote verlies onderkent en oprecht betreurt, kun je de energie die je anders aan een depressie zou verspillen, gebruiken om aan jezelf te werken. Je kunt leren hoe je de volgende keer minder gemeen doet, meer constructieve aandacht geeft, en hoe je een betere partner kunt zijn in een toekomstige relatie.
De harde maar hoopvolle realiteit
Wat laten al deze extreme scenario’s en voorbeelden ons nu eigenlijk zien? Ze herinneren ons eraan dat een groot deel van ons ongemak, onze pijn, onze mislukkingen en onze verliezen simpelweg niet vermeden of uitgebannen kunnen worden. Dit alles hoort bij het mens-zijn. In de RET gebruiken ze daar een hele treffende uitspraak voor: “Het leven, zeggen we in de RET, laat zich vaak samenvatten als: een hoop gezeik.”
Veel van onze pijn kan je met behulp van flink wat inspanning en logisch nadenken geweldig verlichten. Maar niet alles, en zeker niet helemaal. Dat is heel vervelend. Maar de kernboodschap van Ellis en Backx is dat het niet meteen “een totale ramp” hoeft te zijn. Het is vaak alleen maar knap lastig. Zodra we stoppen met eisen dat de wereld, anderen en wijzelf perfect moeten zijn, ontstaat er ruimte om ondanks alles weer ietsje meer van het leven te gaan genieten.
François de Waal
Meer lezen van François de Waal?
Meer lezen over depressie?
- Pillen, therapie, mindfulness, een combi of niks bij herstel van depressie?
- Waar heb je last van bij depressie – Info van PsychoseNet
- Concentratiekamp-overlever Viktor Frankl over ‘Opgeveritis’
- Het nieuwe model van psychisch lijden – Info van PsychoseNet
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Wil je PsychoseNet steunen?
Wordt donateur en help ons om mooie projecten te realiseren.
Geef een reactie