Fotocredits: Pixabay; Gallila-Photo
Na een jarenlange, gruwelijke tijd in concentratiekampen schreef Oostenrijks psychiater Viktor Frankl over hoe hij medegevangenen intens zag lijden, de hoop verliezen en plotseling sterven. Hoe kan je hoop bewaren als je het ergste op aarde meemaakt?
Viktor Frankl was een Oostenrijkse, joodse neuroloog en psychiater die zich toelegde op depressie en zelfmoord. Vanwege de Tweede Wereldoorlog wilde hij vluchten voor Hitler, maar alleen als ook zijn ouders meekonden. Dat lukte hem niet en dat werd hem fataal. Hij en zijn familie werden opgepakt en Frankl werkte (dwangarbeid) tussen 1942 en 1945 in vier verschillende concentratiekampen waaronder Auschwitz. Tijdens die jaren vonden zijn ouders, broer en zwangere vrouw daar de dood. In de kampen waar hij gevangen werd gehouden, maakte hij de verschrikkelijkste ontberingen mee. In de eerste plaats werd alles en iedereen van hem afgepakt. Hij moest keihard werken, leed honger, en was omringd door smerigheid, kou en sadistische kapo’s. Maar het ergste: de voortdurende doodsangst om te worden vergast of anderszins te worden vermoord of van ellende te sterven (extreme ondervoeding, ziektes, uitputting).
Een opvallend verschijnsel
Viktor Frankl schreef over zijn ontberingen ‘Man’s Search for Meaning’ (‘De Zin van het Bestaan’), volgens de Amerikaanse Library of Congress één van de meest invloedrijke boeken in Amerika. Het boek gaat over zijn jaren in concentratiekampen waar hij bij zijn medegevangenen een opvallend verschijnsel opmerkte.
Een dodelijke ziekte.
In het kamp deed hij ontzettend zijn best (hij vindt zelf niet genoeg) om zijn medegevangenen op allerlei manieren te helpen. Op een bepaald moment ziet hij een medegevangene die ’s ochtends niet meer opstaat, die blijft liggen in zijn bed vol ongedierte, poep en pies, en dan zijn laatste kruimel eten inruilt voor één of meer sigaretten. Dat was de man die alle hoop had verloren. Iedereen had zoiets al eerder gezien; het was helaas een bekend verschijnsel. Die man zou binnen enkele dagen sterven. Niet door de hongerdood of te weinig vocht, niet door martelingen, een kogel of door gas. Nee, door zeker te weten dat zijn leven nooit meer beter kon worden, door alle hoop op te geven, dat was de oorzaak van zijn dood. Frankl noemt het opgeveritis. Alle hoop opgeven is een dodelijke ziekte. Ik noem het depressie. Beter: wanhoop.
Dit verschijnsel was niet nieuw. Het was al eerder ontdekt in kampen met krijgsgevangenen, ook later in Vietnam. Het woord opgeveritis werd uitgevonden tijdens de Koreaanse Oorlog (1950-53), toen sommige gevangenen ophielden met spreken, stopten met eten en niet lang daarna stierven: give-up-itis.
Ik denk dat depressie een deftig en verwarrend woord is voor constante extreme wanhoop en paniek (paniek dat de wanhoop nooit meer stopt).
Als depressie wanhoop is, dan is de oplossing: hoop.
Volgens Frankl verloren mensen hoop omdat ze hun lijden zinloos vonden. Frankl die in het kamp een even rampzalig leven leidde, vond wèl zingeving en dat gaf hem hoop en dat was zijn redding. Hij sprak in zijn hoofd met zijn vrouw die hij na de oorlog weer hoopte te zien. En hij werkte, hoe moeilijk ook, aan zijn boek dat na de oorlog waardevol zou zijn. Dat een zinvol leven op hem wachtte, dat bleef hem hoop geven.
Hij zegt: “Alles kan van een mens worden afgenomen, behalve één ding: de laatste van de menselijke vrijheden – het kiezen van je houding in welke omstandigheden dan ook”.
Je kan dit perceptie noemen: jouw reactie op de negatieve levensomstandigheden. Ik noem het soms het tweede probleem. Je kan altijd en overal optimistisch, pessimistisch (depri) of extreem pessimistisch (depressie) reageren, en dat reageren doe ik zelf, doe jij zelf, dat ligt dus in onze macht, en is onze vrijheid en verantwoordelijkheid.
Opzoek naar zingeving
De Nederlandse titel van zijn boek ‘De Zin van het Bestaan’ kan je verkeerd opvatten, want Frankl stelt expliciet dat er niet zoiets bestaat als dé zin van het bestaan. Het is de taak en verantwoordelijkheid van iedereen om op zoek te gaan naar zijn of haar zin van zijn/haar leven. Ieders zingeving is anders en die zingeving kan ook veranderen tijdens je leven. Frankl raadt ons aan om niet op zoek te gaan naar geld, status, macht of andere buitenkant-bevredigingen, maar naar een binnenkant-bevrediging, een bevrediging die zin geeft aan je leven en je hoop geeft. Hoop die jou door moeilijke tijden, zelfs gruwelijk moeilijke tijden heen kan loodsen. En die zin heeft altijd te maken met anderen.
Zingeving geeft ons veerkracht. Buigen, niet barsten. Veerkracht betekent: hou vol! Niet opgeven, maar volhouden. Niet passief, maar actief. Van “Ik kan niet”, naar ‘Ik kan het!”
Zingeving in extreme omstandigheden
Hij zegt zijn boek geschreven te hebben en zijn eigen leven als concreet voorbeeld te nemen om zo aan te tonen dat leven een potentiële zingeving heeft onder alle omstandigheden, zelfs de meest extreme omstandigheden zoals in een concentratiekamp. Hij schrijft: Ik voelde me verantwoordelijk om dat boek te schrijven voor wanhopige mensen.
Gebaseerd op zijn eigen ervaringen en de ervaringen van degenen die hij in zijn praktijk behandelde, stelt Frankl dat we lijden niet kunnen vermijden, maar dat we wel kunnen kiezen hoe we daarmee omgaan (reactie, perceptie, tweede probleem), er betekenis aan kunnen geven en verder kunnen gaan met een zinvol doel/leven. Frankl’s theorie — bekend als logotherapie, van het Griekse woord logos (“betekenis”) — stelt dat onze primaire drijfveer in het leven niet plezier/seks is (Freud), of macht (Adler), maar de ontdekking en het nastreven van wat wij persoonlijk zinvol vinden.
Geluk is niet na te streven
Ik eindig met zo ongeveer het beste citaat dat ik ooit heb gelezen – van wie dan ook.
Viktor Frankl schreef: ‘Keer op keer waarschuw ik mijn studenten in Europa en Amerika: streef niet naar succes — hoe meer je ernaar streeft en er een doel van maakt, hoe meer dat gaat mislukken. Want succes, net als gelukkig zijn, kan je niet nastreven. Het komt automatisch als het niet gezochte neveneffect van jouw toewijding aan een doel dat groter is dan jijzelf, of als het neveneffect van overgave aan een ander persoon. Gelukkig zijn komt vanzelf, net als succes: je moet het laten gebeuren door het juist niet na te streven. Ik vraag je te luisteren naar wat je geweten je opdraagt te doen, en dat te gaan doen op de beste manier die je kent. Dan zal je op de lange termijn — ik zeg op de lange termijn — succesvol en gelukkig zijn, juist omdat je vergat om eraan te denken.’
Die “toewijding aan een doel dat groter is dan jijzelf, of als het neveneffect van overgave aan een ander persoon” en “wat je geweten je opdraagt te doen”, kijk, dat is zingeving.
Geef je geluk weg!
Hier gaat het om: je wordt gelukkig door toewijding aan een doel dat groter is dan jijzelf. Groter dan jouw wensen, jouw verlangens, jouw eisen, jouw portemonnee, jouw dromen, jouw ambities, jouw status, jouw prestige. Dus: iets waar anderen iets aan hebben.
George Orwell: Men can only be happy when they do not assume that the object of life is happiness.
Oprah: Do what you love, give it back in the form of service, and you will do more than succeed, you will triumph.
Wonder boven wonder: je wordt gelukkig door geluk weg te geven.
François de Waal
Meer lezen van François de Waal?
Meer lezen over Depressie?
- Vecht niet tegen negatieve gedachten/gevoelens/stemmen
- Waarom moeten we af van diagnoses als depressie? — Info van PsychoseNet
- Leven met een depressie – een kijk in mijn week
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
9 reacties op “Concentratiekamp-overlever Viktor Frankl over ‘Opgeveritis’”
Als je lichaam alleen maar overlevingstand kent, en continu moet scannen, analyseren, is het lichaam en geest moe ontzettend moe, en dan is het woord opgeveritis niet het goede woord, dan moet je al heel bewust zijn om ook hier niet door geraakt te worden en bakken met energie kost om dit geraakte deel weer uit te werken. Het is moeilijk om bewust de woorden te delen met liefde en compassie, zodat de persoon barmhartig kan zijn naar wat het lichaam en geest doet.
Beste François,
Echt prachtige beschrijving van wat essentieel is bij heling van wonden. Dank je wel!
Het herinnerd mij aan een boek van psychiater George G. Ritchie, Rückkehr von Morgen. Hij beschrijft hierin hoe hij aan het einde van de oorlog met een team van artsen naar een zojuist bevrijd concentratiekamp, even buiten Wuppertal, gestuurd werd om medische hulp te geven.
Hij stoot hier op een Poolse jood met de bijnaam Wild Bill Cody. Opvallend was zijn rechtstaande gestalte, heldere ogen, en onvermoeibare energie. Ritchie nam daardoor aan dat Wild Bill Cody pas onlangs in het kamp terecht was gekomen. Maar uit de papieren bleek dat hij er al 6 jaar was!
Ritchie vraagt Wild Bill Cody naar zijn levensverhaal. Als advocaat woonde hij in Warschau met zijn vrouw en vijf kinderen. Deze werden door Duitse soldaten tegen een muur geplaatst en geëxecuteerd. Hij bedelde dat ook hij mocht sterven, maar dat lukte niet: omdat hij Duits sprak wilde ze hem als dolmetscher inzetten.
Daarop zo verteld Bill Cody, moest hij een snel besluit nemen. Hij besluit de daad van de Duitsers te vergeven. Kort daarop besluit hij dat hij de rest van zijn leven wil doorbrengen, elke persoon die hij ontmoet, lief te hebben. Als advocaat was hij getuige geweest hoe de haat in mensen werkzaam kan zijn. Bill Cody zegt ook: het was een licht besluit om te nemen, werkelijk licht.
Deze vorm van keuze/besluit – daar wil ik zelf ook komen. Licht, vanzelfsprekend….Ik oefen met: ik voel (………..) because I choose to believe I must! 😊
Prachtig essay, mooie recensie. Is ook een fantastisch boek. Toch vreemd dat er geen zorgprofessionals zijn die dit boek aan hun patienten aanbevelen…
Het levensverhaal van Viktor Frankl doet me denken aan de tv serie Overleven. Verhalen bedoelt om te inspireren, niet om te zeggen dít is de remedie. Hoe je omgaat met lijden wordt niet alleen bepaald door de aard van het lijden, maar ook door karakter/persoonlijkheid/draagkracht/eerdere ervaringen.
Ik ken het werk van Frankl verder niet en weet niet of hij mensen met opgeveritis ook veroordeeld, misschien was het alleen een constatering: zodra je opgeeft dan overlijd je.
Het is mooi als je kunt geloven dat er zin in het leven zit, maar misschien is dat ook wel hopen tegen beter weten in/jezelf voor de gek houden (waar niks mis mee is, net zoals er niks mis is met opgeven).
Dank François, feilloos leid je ons weer naar hoe de onderliggende dynamiek kan spelen, heel leerzaam.
Ik stoorde me ook nogal aan dat woord Opgeverites. Vond vroeger als kind en tiener aanstellerites al erg neerbuigend. Ik kan me ook niet voorstellen dat je met dit soort woorden iemand kan ondersteunen.
Precies dat. Waar is de compassie en het begrip voor iemand die gewoon niet meer kan. Wat is daar eigenlijk mis mee? Welk oordeel komt met iemand die gewoon niet meer kan. Als een soort verwijt ipv begrip. Had degene maar… . En het wordt gelijk psychisch verklaard terwijl ik inmiddels weet hoezeer het lichaam hierin een rol speelt.
Wow! Dit boek waarover je schrijft roept bij mij intense emoties op. Want ten eerste heb ik het boek in het Duits gelezen: “ … trotzdem Ja zum Leben sagen” juist in een tijd waar ik het nodig bleek te hebben: in een ziekenhuis met een kankerdiagnose en ja, dat was tijdens de Corona – lockdown. Ik heb er toen veel hoop uit kunnen putten.
Ten tweede roept je blog bij mij herinneringen aan mijn schooltijd (in de DDR) op. We moesten toen als klas (7-8 jaar oud) verplicht het KZ Sachsenhausen bezoeken. Ik zie nu nog de beelden ( foto´s) van op een hoop gegooide lichamen en de uitdrukking op de uitgemergelde gezichten en skelettachtige lichamen van gevangenen en andere dingen voor me.
Ten derde heb je het ook over hoop. Er zijn, heb ik gelezen, twee vormen van hoop. Omdat het juist een anticiperende emotie is.
a) De passieve vorm: Waarbij je de verwachte en beoogde uitkomst als voor jezelf niet controleerbaar acht of een soort wensdenken volgt waarbij je je volledig op het resultaat gericht de middelen om het te bereiken volledig buiten beschouwing laat.
b) De actieve vorm: Waarbij je dus gemotiveerd en actief input en informatie gaat zoeken die relevant zouden kunnen zijn om het beoogde resultaat te bereiken. Zoiets of dergelijks bij: M. Micelli / C. Castelfranchi.
Verder heeft me in mijn eigen proces wat hoop betreft ook o.a. het volgende kunnen helpen:
– ” Das siebte Kreuz” Anna Segher (weliswaar genre soc. Realisme maar wel leesbaar want hoopvol en met veel ethische aspecten)
– “Todesfuge” Paul Celan ( ook hoopvol maar dan anders..)
– O.a. “ What six years in captivity taught me about fear and faith” Ingrid Betancourt ( Ook andere interviews en lezingen want ze heeft haar pijnigers kunnen vergeven. Uiteindelijk, denk ik, om ook zelf los te kunnen laten.
– Yayoi Kusama haar werk maar ook en vooral haar biografie.
– “ Die sieben Gaben” (CD) Singer/songwriter Gerhard Schöne (daar zie ik ook de ethiek, die ik belangrijk vind terug)
Tenslotte schreef je nog: “Ik kan het niet!” en het tegenovergestelde “Ik kan het!”
Ik heb er dus voor mezelf van gemaakt: “ Ik kan het (nog) niet, maar … .”
Dus mijn actieve hoop ligt in het woordje nog en is hoopvol toekomstig gepositioneerd.
Bedankt voor je blog. Heel inspirerend.
Esther Matthaei
Mensen kunnen de hoop verliezen, mensen kunnen lijden niet meer volhouden en doorstaan.
Het lijkt me wat al te simpel omdat te bestempelen als verkeerde houdingskeuze.
Opgeverites klinkt richting aanstellerites. Het klinkt zo denigrerend. Ik kan me niet zo voorstellen dat je er iemand mee helpt, die de moed verloren is , de veerkracht zo uitgerekt dat er geen rek meer is.
Ik denk dat die mensen mogelijk wat anders nodig hebben.
Ik denk overigens dat er ook een hele hoop moed voor nodig is om op te geven in een situatie van uitzichtloos lijden. Ik zie dat niet perse als een zwakte. Betekenisgeving maakt ook niet alles goed.