Fotocredits: Pixabay; jplenio
François schrijft vaak over hoe belangrijk mindfulness is bij herstel van depressie. Maar kan therapie ook helpen? En pillen? Het één of het ander? Het één én het ander? Of even niks van dat alles?
De catch 22-periode
Al lang weet ik dat bij depressie een babbelzieke, eeuwig negatieve stem in je hoofd de boel loopt te verzieken met automatische doemgedachten.
Al lang weet ik dat tegen die stem praten midden in een depressie geen zin heeft, die stem is te snel, te gemeen, te hard en dat gevecht verlies je altijd. Die stem is een straatvechter die veel beter in vechten is dan jij en die je steeds opnieuw knock-out slaat met zijn leugenachtige, nooit ophoudende, tirannieke, hatelijke, gillende, negatieve gedachten.
Als je echt diep onderin de pikzwarte put van depressie ligt te kronkelen van de pijn dan is er geen echte oplossing. Dan is de oplossing even niks. Paradoxaal nu het beste. De ellende accepteren. Geduld. This too shall pass. Wat ik de catch 22-periode noem.
Geduld, niks forceren
Wat ik ‘even niks’ noem, beschrijft Henri Nouwen veel beter: ‘De vriend die in stilte bij ons kan zijn in momenten van wanhoop of verwarring, die bij ons kan blijven in uren van verdriet en verlies, die het niet-weten aankan en het niet-oplossen en het niet-helen, die met ons onder ogen ziet dat onze machteloosheid de realiteit is, dat is een vriend die om ons geeft.’ Dus opbellen en aanbellen en alsjeblieft geen concrete adviezen, maar luisteren.
Vragen stellen, luisteren, vervolgvragen stellen, luisteren. Stilte. Besef: deze mens is gebroken. Als een vaas in duizend stukken. Dus misschien de keuken schoonmaken en wat boodschappen doen? Hopelijk kan de depressieve persoon jou spiegelen (beter goed voorbeeld dan goed advies), dus deze kloteshit nu op dit moment accepteren en zo heel misschien – vreemd genoeg – in die acceptatie van de chaos wat rust en kalmte vinden om wat gezond verstand terug te krijgen en de volgende fase in te gaan. Maar nogmaals: eerst geduld, vooral niks forceren.
Observeren? of vechten?
Een soort verlengde van dit “niks doen” is mindfulness. Als het ietsje beter gaat, ik bedoel ietsje minder verschrikkelijk, dan is een mogelijke oplossing mindfulness. Dit fenomeen is makkelijk uit te leggen, maar schijnbaar, blijkbaar, moeilijk om te begrijpen en vooral te doen. Mindfulness is niks meer en niks minder dan elke keer als die automatische gedachten in je hoofd floepen, om daar bewust van te zijn. Dus dat je steeds denkt: hee, daar zijn ze weer. Je zal dan merken dat dit observeren, zonder oordeel, rustig, kalm, dat dit observeren voldoende is. Het is een kwestie van drie seconden: aha, ik pieker weer over dit of dat … en dan is de ellende in mijn hoofd alweer weg, de angel is eruit, het leven gaat verder, zoiets. Oké, een minuut later zijn ze er weer, opnieuw opmerken, enzovoort. 24/7/12.
Niet de doemgedachten ontkennen, er niet boos op worden, ze niet verdoven, er vooral niet mee vechten en er zelfs niet mee in discussie gaan. Maar gewoon observeren. Als die automatische gedachten zo snel en hard en constant in je kop knallen, dan is observeren verrassend behulpzaam. Levensreddend.
Je begrijpt het pas als je het doet
Belangrijk: als je de automatische gedachten niet opmerkt en denkt dat het “jouw’ gedachten zijn, dan leveren die automatische gedachten een automatisch leven op. Automatische gedachten zijn vrijwel altijd negatief, dus reken maar uit. Depressie. Beter woord: wanhoop.
Mindfulness uitleggen is erg moeilijk heb ik helaas ervaren. Ik kan niet anders zeggen dan: je begrijpt het pas als je het doet. Net zoals niemand je kan uitleggen hoe ananas smaakt; je moet het zelf proeven, pas dan begrijp je het. Vóór de eerste keer dat je dat doet, blijft het dorre boekenwijsheid die niet tot je doordringt en dus niet echt leeft. Pas als je een stukje ananas in je mond stopt, kauwt, de structuur ervan voelt en vooral het sap proeft, pas dan begrijp je het. Wow, dus dat is ananas!
Pas als het weer ietsje beter met je gaat, als die negatieve stem minder hard is geworden, die gedachten minder negatief, en er dus meer plek is voor de rustige stem van je gezond verstand, je rationele brein, pas dàn is er ruimte voor praten met die stem, in discussie gaan met die gedachten. Kalm kijken of die gedachten ook minder hysterisch, minder overdreven, en vooral realistischer geformuleerd kunnen worden. Zijn die repetitieve, zwarte gedachten waar? Een beetje waar? Dit heet therapie, cognitieve therapie.
En therapie dan?
Therapie is een prima middel. Ik vind het niet raar om een therapeut te bezoeken, ik vind het eerder raar om als het nodig is geen therapeut te bezoeken. Binnenkort schrijf ik over goeie cognitieve therapie.
Albert Ellis, die samen met Aaron Beck de cognitieve therapie uitvond, noemt zijn methode niet voor niks Rationeel Emotieve Therapie. Het moet iets beter met je gaan om dit middel met succes te gebruiken. Iemand die middenin een depressie zit is zó irrationeel dat contact met een rationele therapeut weinig tot geen zin heeft. Volgens mij moeten therapeuten dit verschijnsel herkennen. De depressieve cliënt vraagt aan de therapeut om zijn kapotte auto te duwen, maar de depressieve cliënt blijft tegelijk hard op de rem staan. Die twee hoofden (van de therapeut en de cliënt) zijn als twee verschillende planeten die elkaar wel zien, maar nooit met elkaar in contact komen, niet kunnen communiceren. Rationeel en irrationeel kunnen niet met elkaar communiceren. Hoe graag ze ook willen. Lukt niet. Punt.
Zoals een slapend mens geen contact kan hebben met een wakker mens. Naar een vegetarisch restaurant gaan en een biefstuk bestellen.
Aan een onbewust, irrationeel mens die denkt dat hij die onbewuste gedachten is, kan je niet uitleggen dat er non-stop automatische gedachten zomaar ineens in zijn hoofd spontaan opduiken die roepen dat zijn leven kut is. Het enige dat hij dan zegt is: “Wat bedoel je? Mijn leven is gewoon kut! En ja, dat denk ik niet, dat weet ik echt honderd procent zeker!”
Welke fase van depressie?
Voor een hulpverlener lijkt het me belangrijk (en moeilijk) om vast te stellen of iemand depri is of een echte depressie heeft, een heel belangrijk onderscheid (dat te weinig aandacht krijgt). Heeft iemand inderdaad helaas een echte depressie, dan is het belangrijk (en weer moeilijk) om vast te stellen in welke fase van de depressie zij zit (depressie is constante, extreme wanhoop en paniek). In het begin, wat ik de catch 22-fase noem, is de oplossing van Nouwen het beste. Als het ietsje beter gaat, dan is mindfulness een goeie. Als het nog wat beter gaat, is therapie een mogelijkheid. Ik zou kiezen voor cognitieve therapie, ACT of mindfulness based therapy.
Pillen? of luisteren?
Nu over pillen. Iedereen moet doen wat-ie wil. Als ze werken, prima. Laat ik dit zeggen: als een vriend(in) of een familielid wil beginnen met antidepressiva, dan zou ik met ze praten (“Wat is er gebeurd?”), en dan bedoel ik: vooral luisteren.
En bij mij?
En François, hoe zit nu bij jou? Nou, nieuwsgierig aagje, dat zal ik jou eens precies vertellen. Ik heb geen depressie meer, maar mijn stemming, zoals bij ieder mens, gaat op en neer (maar vliegt dus niet meer ontzettend uit de bocht, zoals bij depressie). Na ruim twee jaar eindelijk verlost te zijn van mijn depressie, schrok ik me in het begin dood als ik (bleek later, begreep ik later) een mindere stemming had, gewoon zoals iedereen (oef, dus godzijdank niet één van die rampzalige terugvallen). Die stemmingswisselingen heb ik nog steeds, want ik ben een mens van vlees en bloed. Soms, bijvoorbeeld ’s nachts en ’s ochtends, observeer ik die doemgedachten. En soms, bijvoorbeeld ’s middags en ’s avonds, discussieer ik ermee, dus therapie. Pillen en wat Nouwen zegt al lang niet meer.
Zoals altijd: gemakkelijker gezegd dan gedaan.
François de Waal
P.S. Een andere keer een blog over alle antidepressiva-ardigheden, dus alle dingen die je zelf kan doen (zoals mindfulness).
Meer lezen van François de Waal?
Meer lezen over Mindfulness bij herstel van depressie?
- Mindfulness bij depressie – omgaan met negatieve gedachten
- Werkt mindfulness echt bij stress en depressie? — Info van PsychoseNet
- Mindfulness en depressie
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de mini-College’s van PsychoseNet al?
Bekijk PsychoseNet college’s van Jim van Os over zorg en herstel, van depressie tot psychose.
Geef een reactie