Fotocredtis: Pixabay; ClickerHappy
Kunst kan voor velen een helende werking hebben. Esther Matthaei schrijft in haar blog over de relatie tussen creativiteit en haar innerlijke strijd met conflict. Vanuit een reflectieve houding en door het creëren van nieuwe kunst en filosoferen over het onderwerp leerde zij te kiezen welke conflicten ze wel of niet wilde aangaan.
Eerste indruk van kunst
Kan je eigen creativiteit je helpen wanneer je weer eens dreigt vast te lopen in een moeilijke fase in je leven, in je eigen innerlijke strijd? Antwoord: Ja, denk ik, dat kan. Kort geleden zag ik ergens een schilderij. Daarop was een scène met St. George, de drakendoder en de draak afgebeeld. Een naïef schilderij, overladen met christelijke symboliek.
Ik was gefascineerd. En ik herinnerde mij weer: dit beeld stond in een groot park waar ik dichtbij woon. Ik was vijf of zes. Nu herinner ik mij mijn eerste bejegening met dit beeld. Levendige herinneringen daaraan: hoe ik erop klom, tussen de draak en het paard zat en afwisselend het paard of de draak probeerde te strelen. Uiteindelijk zat ik daar alleen maar in het beeld, greep overal naar en staarde vol verwondering en verbazing naar deze figuren. Ik weet nog dat ik die heel indrukwekkend vond. Eerste indruk van esthetiek?
Veel later bedacht ik dat dit een goede manier zou kunnen zijn om kinderen kunst te laten ervaren.
Foto gemaakt door Esther Matthaei
Waarom niet een vrouw?
Later las ik natuurlijk over de bijbehorende legende: St. Georg in het gevecht tegen het kwade en de demonen, en die naderhand ook nog eens een paar bewoners dwong zich tot het christendom te bekeren. Nou ja, dacht ik toen, opgegroeid in een (socialistische) dictatuur waar je al bij voorbaat en zonder je toedoen atheïst bent, had ik daar mijn geheel eigen mening over. Vooral een soort protestdenken: Moet dat dan een man zijn die tegen de demonen vecht? Kan het niet ook een vrouw zijn?
Dit idee inspireerde mij. Het werd mijn nieuw project. Ik begon te schetsen: een vrouw die de draak doodt! Ik heb heel wat schetsen gemaakt. Maar het werd een heel frustrerend proces omdat de compositie, de verhouding tussen de figuren maar niet wilde lukken. Altijd was er iets wat niet klopte in deze schetsen. Ik raakte geïrriteerd.
Ik wil helemaal niet vechten.
Maar irritatie opmerken is altijd goed voor mij. Ik ga dan erover nadenken wat mij irriteert en vooral ook waarom. Ik besefte toen: ik wil helemaal niet vechten. Met niets en met niemand om wat dan ook. Dan het herkennen van de vraag: Hoe ga je met conflicten om? Antwoord: Niet. Ik wijk uit. Ben dan maar weg etc. Waarom? Heel vroeg heb ik geleerd te zwijgen. Iets zeggen betekende heel vroeger pijn ervaren of niet begrepen of niet geloofd worden. Of alle drie. Dat wilde ik niet, dus zweeg ik. Niets zeggen betekende voor mij niet in de gevarenzone te komen. Misschien kwam dit door mijn genomen besluit te zwijgen te vroeg. Ik heb daarna mijn hele leven moeite gehad mij mondeling goed en verstaanbaar te articuleren en uit te drukken. Ik schrijf liever. Dan kan men het nalezen.
Toen dacht ik eraan hoe het is om niet te vechten. Niet willen vechten? Een gevecht tegen demonen is een edele daad! Of niet? Ik bedacht toen: ik heb ook innerlijke demonen. Waarom dan niet eerst iets doen tegen mijn innerlijke demonen? En dan misschien veel later tegen…?
Ja, wat nu?
Naar mijn mening heeft elke mens lichte en donkere kanten. Maar wat te doen? De lichte maar ook de donkere kanten kunnen herkennen en erkennen? Leren ermee om te gaan? Want ze zijn en blijven een deel van mij. Misschien ze tenslotte ook leren te aanvaarden? En ermee leren leven.
En toen kon ik weer schetsen. Wat ik getekend heb kreeg van mij de titel: Bejegening met de draken, maar dan zonder te doden, ofwel verzoening.
Filosofische recursie
Het nadenken daarover bij zo’n project stopt natuurlijk niet zomaar. En toen kwam Nietzsche weer eens langs, die keer met zijn concept amor fati.
Je zou je leven met alle geleden en ook toekomstige noodlottige tegenslagen, verliezen, verdriet, vreugdevolle momenten, maar ook al je intellectuele, lichamelijke en psychische tekortkomingen onvoorwaardelijk en met vreugde moeten aanvaarden, zegt Nietzsche. Want met en vanuit deze grondhouding is verdere ontwikkeling mogelijk, heeft hij denk ik bedoeld. Het eerste betekent voor mij vooral zelfbestemming en autonomie, het tweede laat zich denk ik omschrijven met het woord: empowerment. Maar dat is dan mijn eigen geheel eigenwillige interpretatie.
Amor fati was Nietzsches tegenvoorstel voor de ethiek als reactie op een concept van Schopenhauer over het medelijden (Mitleidsethik). Want Nietzsche zag medelijden als zwakte aan. Daar ben ik het niet met hem eens. Voor mij laten zich deze beide concepten goed met elkaar verbinden. Want bij Schopenhauer is het medelijden een toestand van voorbijgaande aard. En dan?
Een ander helpen in een toestand van acute (psychische) nood is belangrijk (Mitleidsethik). Maar jezelf daarna – eventueel met een beetje hulp – aanzetten tot in beweging komen en verandering aan te brengen in je leven, dat is voor mij het omzetten van het concept amor fati. Oftewel, ik noem dat dan maar empowerment.
Ik heb voor mij daar maar een levensmotto uitgehaald: incompetentiecompensatiecompetentie ontwikkelen (O. Marquard). Misschien ga ik deze laatste schets nog omzetten in een sculptuur uit steen. Dan zou deze cirkel voor mij even rond zijn. Althans voorlopig.
Esther Matthaei groeide op in de DDR (Oost-Duitsland) en heeft lange tijd in Nederland gewoond. Ze was van 1996 tot 2019 werkzaam als docente in het onderwijs. Haar diagnose is C-PTSS en psychosegevoeligheid. Sinds 2019 woont ze weer in Duitsland en is sindsdien werkzaam als docente op een school voor speciaal onderwijs.
Meer lezen over Herstel en creativiteit?
- Om dit heen — ambitie, creativiteit en balans
- De potentiële kracht van creatieve methoden in diagnostiek
- Heen-en-weer-schriften: creatief delen van ervaringen
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
Geef een reactie