Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim,
Ik vraag me af of bepaalde klachten – na vele jaren antipsychotica – passen bij tardieve dyskinesie of bij dystonie. Het gaat om:
Bij voorbaat hartelijk dank!
Hey M., dank voor je vraag!
Wat je beschrijft kan in meerdere richtingen wijzen, en in de praktijk lopen die vaak door elkaar.
Tardieve dyskinesie zijn onwillekeurige, herhalende bewegingen, vooral van mond, tong en gezicht: smakken, kauwen, grimassen, knipperen. Soms doen romp, armen of benen mee, en als keel en ademhaling meedoen kunnen er ook geluiden komen.
Tardieve dystonie lijkt daarop maar geeft meer aanhoudende, akelige verkrampingen en draaiende standen, vaak in gezicht, nek of oogleden. Het mechanisme: antipsychotica blokkeren jarenlang de dopamine D2-receptoren in de basale kernen, de schakelstations voor beweging. De zenuwcellen compenseren dat door meer en gevoeligere receptoren aan te maken, en dan raakt de bewegingsregeling ontregeld.
Tardief betekent laat, het komt pas na jaren. Ouder zijn, vrouw zijn, lang gebruik, roken en alcohol verhogen de kans. De stramme stijve spieren en slechte motoriek passen eerder bij parkinsonisme. Dat is een direct effect van de dopamineblokkade en wordt bij een lagere dosis vaak beter. Die stuipachtige schokken zou ik apart laten uitzoeken. Dat kunnen spierschokjes zijn, maar antipsychotica verlagen ook de drempel voor epileptische aanvallen, en op je leeftijd wil je ook andere oorzaken uitsluiten, zoals de ziekte van Parkinson, kleine infarcten of andere medicijnen. Vraag je huisarts dus om een verwijzing naar de neuroloog. Tip: film de bewegingen met je telefoon, want op het spreekuur zijn ze er vaak net niet.
Gebruik je nog antipsychotica, stop dan niet abrupt. Plotseling stoppen kan de bewegingen tijdelijk erger maken en het risico op een psychose vergroten. Bespreek met je voorschrijver wat je minimaal werkzame dosis is, eventueel heel langzaam afbouwen, of overstappen naar een middel met minder risico op bewegingsproblemen zoals clozapine of quetiapine. Gebruik je biperideen: dat helpt bij stijfheid maar kan tardieve dyskinesie juist verergeren, dat is iets om na te vragen. Voor de dyskinesie zelf zijn er middelen zoals tetrabenazine via de neuroloog, en bij verkrampingen in het gezicht helpen botox-injecties soms goed. Het eerlijke verhaal: bij een deel van de mensen worden de bewegingen na dosisverlaging of stoppen minder, maar dat duurt vaak maanden tot jaren en op oudere leeftijd gaat ’t trager.
Zelf kun je ook iets doen. Stress en spanning maken de bewegingen erger, rust en ontspanning juist minder, dus mindfulness of lichaamsgerichte oefeningen hebben zin. Minder roken en drinken helpt je zenuwstelsel, en een fysiotherapeut kan aan je motoriek werken.
Hope this helps en kijk vooral bij de informatie hieronder, want er is nog veel meer over te zeggen, kijken en lezen. En als je meer intensief contact wil, ga dan naar onze chat.
Greetz Jim
Bespreek eventuele verandering van medicatie of andere aspecten van je behandeling altijd eerst met je voorschrijvende arts
Ga niet alleen dingen zitten veranderen, dat is niet de bedoeling van de adviezen van de experts van PsychoseNet. Bedenk je dat de adviezen van experts altijd van algemene aard zijn – je kunt ze niet zonder meer op jezelf van toepassing achten, dat kan pas na overleg met je behandelaar of huisarts. Onze expert heeft je immers niet persoonlijk onderzocht.
Wil je met iemand chatten?
Ga dan naar onze chat en verrijk jezelf met een herstelondersteunende chat met een van onze medewerkers.
Wil je een blog schrijven over je ervaring met een onderwerp relevant voor PsychoseNet?
Kijk hier voor informatie.
Lees deze toegankelijke boeken over Goede Zorg:
Wil je weten hoe je medicatie moet afbouwen, of hoe je mensen hiermee kunt helpen?
Ben je op zoek naar informatie over Persoonlijk Herstel?
Ben je op zoek naar de JUISTE HULP?
