Jim van Os is een herstelgerichte psychiater, hoogleraar psychiatrische epidemiologie en Voorzitter Divisie Hersenen, UMC Utrecht. Hij werkt op het raakvlak van ‘harde’ breinwetenschap, gezondheidszorgonderzoek, kunst en subjectieve ervaringen van mensen met ‘lived experience’ in de GGZ. Jim is ook familielid van mensen met psychosegevoeligheid.
Beste Jim van Os,
Waarom zorgen psychofarmaca zoals antipsychotica, antidepressiva en sommige antihistaminica ervoor dat je last kunt krijgen van bewegingsstoornissen (zoals tardieve dyskinesie, myoclonie)? Welke stoffen of processen in de hersenen veroorzaken dit precies?
En kunnen deze klachten ook al optreden als je de medicijnen maar kort slikt, of nadat je bent gestopt?
Hartelijk dank.
Hey M., dank voor je vraag!
Het antwoord zit voor een groot deel in de basale kernen. Dat is een netwerk diep in de hersenen dat bewegingen soepel laat verlopen, zonder dat je erbij nadenkt. In dat netwerk houden een paar boodschapperstoffen elkaar in balans: dopamine, acetylcholine, serotonine, GABA en histamine. Trek je aan een van die touwtjes, dan beweegt de rest mee. Antipsychotica blokkeren de dopamine D2-receptor, ook in ’t motorische deel van dat netwerk. Te weinig dopaminesignaal geeft stijfheid, trillen en traagheid (parkinsonisme), spierkrampen (acute dystonie) of bewegingsonrust (acathisie). Hoe hoger de dosis, hoe meer kans.
Tardieve dyskinesie werkt anders. Bij langdurige blokkade gaat het lichaam compenseren: receptoren worden gevoeliger en er komen er meer. Het netwerk reageert dan te sterk op dopamine, met onwillekeurige bewegingen van mond, tong of ledematen als gevolg. Nou ja zoiets, want helemaal begrepen is ’t niet, er spelen ook veranderingen in GABA-cellen mee. Antidepressiva doen het via serotonine: dan remt de dopamine-afgifte in de basale kernen, vandaar soms onrust, trillen of tandenknarsen. Myoclonie (korte spierschokjes) hoort bij te veel serotonerge prikkeling, vaak ’s nachts of bij inslapen. Van de antihistaminica zijn ’t vooral de oudere middelen. Promethazine is chemisch familie van de antipsychotica, en cinnarizine en flunarizine blokkeren zelf ook dopamine.
Je tweede vraag: ja, allebei kan. Acute dystonie en acathisie kunnen binnen uren tot dagen optreden, soms na één dosis, vooral bij jonge mensen. Tardieve dyskinesie komt meestal pas na maanden tot jaren, al zijn vroegere gevallen beschreven. En na stoppen of verlagen kunnen bewegingen ook tevoorschijn komen of tijdelijk erger worden, omdat de rem dan van een overgevoelig geworden systeem af gaat (onttrekkingsdyskinesie). Bij antidepressiva zie je schokjes en trillen ook bij onttrekking. Meestal trekt dat in weken tot maanden bij, bij een kleine groep blijft ’t langer. Dat is best wel een dingetje, en een reden om altijd de laagst werkzame dosis te zoeken en nooit abrupt te stoppen.
Heb je er zelf last van, laat ’t dan zien aan je voorschrijver. Tip: film het met je telefoon, want in de spreekkamer moet het er maar net zijn. Overigens niet elk schokje komt van medicatie; slaaptekort, stress en veel koffie kunnen het ook veroorzaken. Blijft ’t, dan kan een neuroloog met verstand van bewegingsstoornissen meekijken.
Hope this helps en kijk vooral bij de informatie hieronder, want er is nog veel meer over te zeggen, kijken en lezen. En als je meer intensief contact wil, ga dan naar onze chat.
Greetz Jim
Bespreek eventuele verandering van medicatie of andere aspecten van je behandeling altijd eerst met je voorschrijvende arts
Ga niet alleen dingen zitten veranderen, dat is niet de bedoeling van de adviezen van de experts van PsychoseNet. Bedenk je dat de adviezen van experts altijd van algemene aard zijn – je kunt ze niet zonder meer op jezelf van toepassing achten, dat kan pas na overleg met je behandelaar of huisarts. Onze expert heeft je immers niet persoonlijk onderzocht.
Wil je met iemand chatten?
Ga dan naar onze chat en verrijk jezelf met een herstelondersteunende chat met een van onze medewerkers.
Wil je een blog schrijven over je ervaring met een onderwerp relevant voor PsychoseNet?
Kijk hier voor informatie.
Lees deze toegankelijke boeken over Goede Zorg:
Wil je weten hoe je medicatie moet afbouwen, of hoe je mensen hiermee kunt helpen?
Ben je op zoek naar informatie over Persoonlijk Herstel?
Ben je op zoek naar de JUISTE HULP?
