Er zijn inmiddels honderden vormen van psychotherapie. CGT, ACT, EMDR, schematherapie, IFS, MBT, DBT, en elk jaar komen er nieuwe afkortingen bij, netjes verpakt in een training met een prijskaartje. Als je hulp zoekt, lijkt het alsof je kunt kiezen uit een schap vol doosjes met verschillende etiketten. Maar wat zit er eigenlijk in die doosjes? En is de inhoud werkelijk zo verschillend als de etiketten doen vermoeden?
Iedereen wint en iedereen krijgt een prijs
Het onderzoek zegt al tachtig jaar van niet. Zet twee therapievormen naast elkaar en je vindt bijna altijd hetzelfde: ze werken ongeveer even goed. In de literatuur heet dat het dodo-verdict, naar de dodo uit Alice in Wonderland die na de wedloop verklaart dat iedereen heeft gewonnen en dat iedereen een prijs krijgt. Wat wel verschil maakt, is de hulpverlener zelf. Sommigen hebben stelselmatig betere uitkomsten dan hun collega’s, en dat verschil hangt niet samen met hun stroming, hun titel of hun aantal dienstjaren.
Dus wat werkt er dan wel? Het onderzoek naar common factors komt telkens uit bij dezelfde lijst. Een hulpverlener die er echt is en je niet veroordeelt. Iemand die met je meedenkt in plaats van over je. Vertrouwen. Een gedeeld idee van waar je naartoe wilt. Niet spectaculair, wel hardnekkig reproduceerbaar.
Bewezen beter, of bewezen beter onderzoekbaar?
Dat is ongemakkelijk voor een veld dat zichzelf verkoopt op techniek. En het botst met het woord waar de hele ggz op draait: evidence-based. Die term is in de jaren negentig gekaapt door de verzekeringslogica. Wat betaald werd, moest bewezen zijn, en bewijs betekende: een protocol, een handleiding, een groep mensen met dezelfde DSM-diagnose, acht tot twaalf weken, en aan het eind een vragenlijst over symptomen. Alleen therapieën met een handboek passen in dat format. Vandaar dat het merendeel van de trials over CGT en varianten gaat. En vandaar dat veel mensen inmiddels denken dat CGT bewezen beter is. Dat klopt gewoon niet. Het is bewezen beter onderzoekbaar, wat iets heel anders is.
Er is nog een probleem met die vragenlijst aan het eind. Als je mensen vraagt waarom ze in therapie gaan, noemen ze zelden symptoomreductie. Ze noemen: mezelf beter begrijpen, milder worden voor mezelf, anders naar mijn situatie kijken, betere relaties. Wij meten iets anders dan wat mensen komen halen, en trekken vervolgens conclusies over wat werkt.
Je brein voorspelt, en die voorspelling noem jij de werkelijkheid
En dat is het interessante. Want er ligt sinds kort een verklaring op tafel die de hele ruzie tussen de stromingen overbodig maakt, en die uit een onverwachte hoek komt: de neurowetenschap van het voorspellende brein.
Het idee is dit. Je ogen en oren laten je niet zien wat er is. Je brein bouwt voortdurend een model van de wereld en voorspelt daarmee wat er zo meteen gaat gebeuren. Die voorspelling ervaar je niet als voorspelling, je ervaart hem als de werkelijkheid. Pas als de zintuiglijke informatie botst met de voorspelling, moet je brein kiezen: geloof ik mezelf, of geloof ik wat er binnenkomt? Meestal wint de binnenkomende informatie en past het model zich aan. Zo leer je.
Behalve als het model is opgebouwd uit ervaringen die met overleven te maken hadden. Dan wint de voorspelling, ook als ze niet meer klopt. Stel, ik loop door de stad en iemand loopt me voorbij zonder iets te zeggen. En dan denk ik: zie je wel, niemand houdt van mij. Terwijl hij gewoon zijn bril niet op had. Dat is geen gekke gedachte van een kapot brein, dat is een voorspelling die zich baseert op oud materiaal. Vroege ervaringen wegen daarbij het zwaarst, want als klein kind was je afhankelijk van anderen en was afwijzing levensgevaarlijk. Die herinneringen liggen opgeslagen op een plek waar je bewuste denken niet bij kan.
Wat dit betekent bij psychosegevoeligheid
Voor iedereen die met psychosegevoeligheid leeft, is dit geen abstract verhaal. Precies hier zit de kern. Betekenis komt niet van buiten binnen, betekenis wordt gemaakt. Als je onder grote spanning staat, slecht slaapt, of jarenlang in een omgeving hebt geleefd waar wantrouwen verstandig was, dan gaat je brein zwaarder leunen op zijn eigen voorspellingen. De blik van die man in de tram krijgt betekenis. De radio praat over jou. En zolang de correctie niet binnenkomt, blijft het model zichzelf bevestigen. Dat is het tegenovergestelde van een defect. Het is een normaal mechanisme dat is doorgeslagen, net zoals hoge bloeddruk plaatsvindt in een volstrekt normaal bloedvat.
Veiligheid en precisie
Wat volgt daaruit voor hulp? Twee dingen, en geen van beide staat op een certificaat.
Het eerste is veiligheid. Een brein dat zich bedreigd voelt, gaat harder vasthouden aan zijn eigen voorspellingen. Angst maakt leren onmogelijk. Dat is de reden dat de relatie er zo toe doet, dat voorspelbaarheid en beschikbaarheid ertoe doen, dat social holding ertoe doet. Iemand die je vasthoudt, is geen zachte randvoorwaarde voor het echte werk. Het is het werk.
Het tweede is precisie. Veiligheid alleen verandert niets; dan blijft alles zoals het was, maar dan prettiger. Er moeten ervaringen bij die precies die voorspelling raken die vastzit, zodat je brein de fout kan opmerken en zijn model kan bijstellen. Iemand die niet weggaat op het moment dat je verwacht dat iedereen weggaat. Een groep waarin je je stemmen benoemt en er niets ergs gebeurt. Een baan waarin blijkt dat je het wel kan. Recontextualiseren, noemen we dat: dezelfde ervaring, een andere plek in je verhaal.
En dat gebeurt lang niet altijd in een spreekkamer. Vaak zijn het de terloopse momenten die je model laten haperen: een buurman die iets alledaags vraagt op het moment dat je wereld zich vreemd begint te ordenen, een collega die gewoon doorpraat, iemand die belt zonder aanleiding. Geen protocol, geen sessie, geen declaratiecode.
Waar die plekken zijn
Daar gaat het eigenlijk over. Als veiligheid en precisie de werkzame ingrediënten zijn, dan is de vraag niet welk merk therapie iemand krijgt, maar of iemand een plek heeft waar dit kan gebeuren. En dan is het nogal absurd dat we die plek uitsluitend hebben ondergebracht bij een specialist met een lange wachtlijst. Herstelacademies, peer support, resourcegroepen, groepen van stemmenhoorders, welzijn op recept, een werkplek, een buurman: dat zijn geen alternatieven voor de echte hulp. Dat zijn de plekken waar mensen veiligheid en correctie tegelijk kunnen vinden.
Werk aan de winkel
Op twee fronten. Voor hulpverleners: stop met het verdedigen van je stroming en investeer in wat je met alle andere stromingen deelt. Voor het systeem: financier de plekken waar mensen elkaar vasthouden, niet alleen de sessies waarin symptomen worden geteld.
En voor jou, als je nu op zoek bent: vraag niet in de eerste plaats welke methode iemand gebruikt. Vraag of je het gevoel hebt dat deze persoon je aankan, je serieus neemt en niet wegloopt als het ingewikkeld wordt. Dat voorspelt meer dan het etiket op het doosje.
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over mogelijke werkzame factoren voorbij psychotherapie?
- Het CHIME begrippenkader van herstel – Info van PsychoseNet
- Lees dit voor je naar de GGZ gaat
- Dit zijn Social holding & Resourcegroepen – Info van PsychoseNet
- Zingeving door afval opruimen: meer dan een schone omgeving
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
7 reacties op “Waarom werkt praten? Werkzame factoren voorbij psychotherapie”
Hey Quin, dank je. Het is een zeer krachtig boek waar ik steeds steun uit gehaald hebt. Ik ben het boek nu aan het herlezen. Daarnaast luister ik ook naar zijn video’s op zijn website. Een echte aanrader ook! Hij haalt inzichten uit boeddhisme, de Griekse filosofen, enz… Groetjes, kleurenwereld
‘Voor iedereen die met psychosegevoeligheid leeft, is dit geen abstract verhaal.’
In tegendeel, dank voor deze verhelderende blog. Bevestigd volledig mijn ervaring naar / in mijn eerste psychose.
Veiligheid was en is bij mij goed. Precisie daar en tegen is denk ik cruciaal geweest en dan vooral het gemis van precisie. Vooringenomenheid, goed bedoelde adviezen, raad, onbeantwoorde vragen, meestal vooral niet helpend voor mij, integendeel zelfs. Fouten hierin beïnvloeden dan ook de veiligheid.
Het gaat heel goed met mij, volledig stabiel en mijn leven weer helemaal op de rit en met ambitie voor meer. Met medicatie en 2 diagnoses (autisme, bi-polair). De weg was lang, had denk ik anders (precies) kunnen zijn. Zeker als ik dit blog lees en leer over de neurowetenschap van het voorspellende brein.
Groet💜
Hoi Jim, willen we veranderingen voelen en zien dan moet de nadruk steeds liggen op voorlichting. Het enigste dat je daar voor nodig hebt is bewustzijn. Dokters moeten steeds de tijd nemen om te luisteren en er te zijn, waar nodig. Met medelijden kan je niemand helpen. Wel met medeleven en steeds de illusie blijven zien. Praattherapie is het toppunt van zelfmedelijden. Wie zit er graag de hele tijd over zichzelf te praten in het bijzijn van een onbewuste mens. Complete tijdsverspilling. Je kan evengoed tegen de muur zitten praten. Zelfs dit laatste is nog vele interessanter 😂. De voorkeur ligt dus bij praten met familie en vrienden bij uitdagingen die op je pad komen en als het niet anders kan met de huisarts bij voorkeur iemand die ook op weg is naar bewustzijn en weeral heel belangrijk geschoold is in homeopathie en voedingssupplementen. Stuur liever je intenties het universum in door over je uitdagingen te praten, te schrijven in een dagboek of te mediteren in de natuur of een yogales. Gebruik maken van intenties is heel krachtig want het is een kracht van het hart. Door je intentie uit te sturen laat je je wens ook los. Het universum gaat daarmee aan het werk. Probeer maar eens! En kijk welke mooie geschenken er op je pad mogen komen. Mijn ervaring is dat wanneer ik me overgeef aan het onbekende, ik met vertrouwen loslaat en omarm wat zich voordoet in volledige acceptatie. Als ik angst in mijn lichaam voel, laat ik die meteen los en vraag ik mezelf af wat het was en waar het vandaan kwam, zodat ik de angst er bij de wortel uit kan trekken. Toen ik het proces begon, wilde ik ook mijn gewoonten veranderen door ze niet meer te doen. Maar ik bleef ze doen omdat het in het begin nog sterker waren dan ik. De weerstand met de woede en het verdriet samen met de schaamte en de schuld eronder houden alles in stand. Vandaar dat het goed is om te oefenen in vergeving. Ook een kracht van het hart. Langzaam veranderde mijn leven en begon ik mij vrijer te voelen. Je bent al vrij natuurlijk maar je voelt het nog niet. Al de pijn die onder de pillen zit houd je gevangen in onbewustzijn. Door de pillen kan je niet connecteren met je diepste bron en omarmen wie je werkelijk bent: een scheppend wezen. Door mijn gewoontes te veranderen, veranderde mijn gedrag en samen met de afbouw van de medicatie verloor de pijn opgebouwd door het ego zijn macht over wie ik werkelijk echt ben: liefde. Je werkelijke rijkdom zit vanbinnen. Niet in uiterlijke zaken. De reis naar binnen is de mooiste reis dat een mens mag maken. Je gaat door de hel om te eindigen in de hemel. Het is alsof je dood gaat in momenten wat ook zo is, spiritueel dan. Ik heb vele mooie wezens ontmoet op mijn pad en ik heb steeds mijn hart mogen volgen. Zo dankbaar daarvoor. Eckhart Tolle is zo iemand, zijn boek ‘De kracht van het nu’ is een ware bron van inspiratie en een must om te lezen als je je wil oefenen in bewustzijn. Mijn boodschap is: geef nooit op en geef je over in volle overgave aan dit wondermooie leven vol uitdagingen. Het leven is een geschenk!
Ik ben sprakeloos over deze prachtige en krachtige reactie.. hiermee kom je tot de kern !
Wouw, een hele treffende reactie en een mooie boodschap schrijf je daar, Kleurenwereld! Hoewel ik het boek ‘De kracht van het nu’ van Eckhart Tolle niet heb gelezen (vanwege mijn aandacht- en concentratieproblemen), heb ik er wel veel over gehoord en er korte stukjes over gelezen op internet. Lijkt me een heel inspirerend boek!
Hey Allard, dank je. Dat is waar. Wat is jou verhaal? Groetjes, kleurenwereld
Hoi Jim, willen we veranderingen voelen en zien dan moet de nadruk steeds liggen op voorlichting. Het enigste dat je daar voor nodig hebt is bewustzijn. Dokters moeten steeds de tijd nemen om te luisteren en er te zijn, waar nodig. Met medelijden kan je niemand helpen. Wel met medeleven en steeds de illusie blijven zien. Praattherapie is het toppunt van zelfmedelijden. Wie zit er graag de hele tijd over zichzelf te praten in het bijzijn van een onbewuste mens. Complete tijdsverspilling. Je kan evengoed tegen de muur zitten praten. Zelfs dit laatste is nog vele interessanter 😂. De voorkeur ligt dus bij praten met familie en vrienden bij uitdagingen die op je pad komen en als het niet anders kan met de huisarts bij voorkeur iemand die ook op weg is naar bewustzijn en weeral heel belangrijk geschoold is in homeopathie en voedingssupplementen vooraleer je jezelf laat binnen brengen in een stressvolle kliniek en laat platspuiten en volproppen met pillen. Stuur liever je intenties het universum in door over je uitdagingen te praten, te schrijven in een dagboek of te mediteren in de natuur of een yogales. Gebruik maken van intenties is heel krachtig want het is een kracht van het hart. Door je intentie uit te sturen laat je je wens ook los. Het universum gaat daarmee aan het werk. Probeer maar eens! En kijk welke mooie geschenken er op je pad mogen komen. Mijn ervaring is dat wanneer ik me overgeef aan het onbekende, ik met vertrouwen loslaat en omarm wat zich voordoet in volledige acceptatie. Als ik angst in mijn lichaam voel, laat ik die meteen los en vraag ik mezelf af wat het was en waar het vandaan kwam, zodat ik de angst er bij de wortel uit kan trekken. Toen ik het proces begon, wilde ik ook mijn gewoonten veranderen door ze niet meer te doen. Maar ik bleef ze doen omdat het in het begin nog sterker waren dan ik. De weerstand met de woede en het verdriet samen met de schaamte en de schuld eronder houden alles in stand. Vandaar dat het goed is om te oefenen in vergeving. Ook een kracht van het hart. Langzaam veranderde mijn leven en begon ik mij vrijer te voelen. Je bent al vrij natuurlijk maar je voelt het nog niet. Al de pijn die onder de pillen zit houd je gevangen in onbewustzijn. Door de pillen kan je niet connecteren met je diepste bron en omarmen wie je werkelijk bent: een scheppend wezen. Door mijn gewoontes te veranderen, veranderde mijn gedrag en samen met de afbouw van de medicatie verloor de pijn opgebouwd door het ego zijn macht over wie ik werkelijk echt ben: liefde. Als je er voor kiest om je pijn in de ogen te kijken en door je pijn te gaan en de ander de hand te reiken en je krachten aan te boren dan krijg je een geschenk groter dan dit leven zelf: je vrij voelen en je leeft echt, vanuit je hart en vanuit je essentie. Je werkelijke rijkdom zit vanbinnen. Niet in uiterlijke zaken. De reis naar binnen is de mooiste reis dat een mens mag maken. Je gaat door de hel om te eindigen in de hemel. Het is alsof je dood gaat in momenten wat ook zo is, spiritueel dan. Ik heb vele mooie wezens ontmoet op mijn pad en ik heb steeds mijn hart mogen volgen. Zo dankbaar daarvoor. Eckhart Tolle is zo iemand, zijn boek ‘De kracht van het nu’ is een ware bron van inspiratie en een must om te lezen als je je wil oefenen in bewustzijn. Mijn boodschap is: geef nooit op en geef je over in volle overgave aan dit wondermooie leven vol uitdagingen. Het leven is een geschenk!