Bijna iedereen die in de psychiatrie werkt, heeft het verhaal ooit gehoord. Psychose komt door te veel dopamine, de dopaminehypothese. Antipsychotica blokkeren dopamine. Dus: probleem opgelost. Een rechte lijn van molecuul naar medicijn naar mens.
Het is een mooi verhaal. Het is ook al vijftig jaar een centraal verhaal van de academische psychiatrie. Er is alleen een probleem. Anno 2026 weten we steeds beter: dat klopt gewoon niet. Niet helemaal, niet lineair en ook niet zoals de folder het je voorhoudt.
En dat is het interessante. Want de dopaminehypothese is geen onzin. Er zit iets in. Maar het is een veel grilliger, veel poëtischer en veel ongemakkelijker iets dan we lang dachten. Tijd voor een eerlijke stand van zaken.
Hoe het ooit begon
In de jaren zestig viel iemand iets op. Mensen die amfetamine gebruikten, dat de afgifte van dopamine in de hersenen aanjaagt, kregen soms psychotische ervaringen. En de eerste antipsychotica, die per toeval waren ontdekt, bleken vooral dopaminereceptoren te blokkeren. Eén en één is twee. Dus: psychose is een teveel aan dopamine.
In 2003 verfijnde Shitij Kapur dat tot een elegant idee. Aberrant salience. Dopamine geeft betekenis aan prikkels in je omgeving. Te veel dopamine, en je gaat overal betekenis in zien. De krant die op tafel ligt heeft een boodschap voor jou. De buurman knippert met zijn ogen omdat hij iets weet. Het was een prachtige theorie, omdat hij de neurochemie (chemische processen in de hersenen en het zenuwstelsel) en de fenomenologie (hoe mensen de wereld ervaren vanuit hun eigen beleving) van de psychose probeerde te verbinden.
Wat blijkt er na twintig jaar?
Vorig jaar verscheen er een doorwrochte review in de American Journal of Psychiatry. Twintig jaar Kapur, wat hebben we eraan gehad. De auteurs, Corlett en Fraser, namen de specifieke voorspellingen van de aberrant salience hypothese onder de loep. Hun conclusie: lacking. De voorspellingen over waar in het brein en hoe in het gedrag dopamine zou ontsporen, zijn na twee decennia niet bevestigd door de data uit dierstudies en mensonderzoek.
De simpele dopamine ontsporing zit niet op de plek waar we hem dachten te vinden. De relatie tussen dopamine en betekenisgeving blijkt veel ingewikkelder. Dopamine doet niet alleen iets met wat belangrijk voor je voelt, het doet iets met overtuigingsvorming, met hoe je je beelden van de wereld bijstelt onder onzekerheid, met de vraag welke verklaring je verzint voor wat je overkomt. Het is geen knop. Het is een netwerk.
En zelfs dat netwerk is niet de hele psychose. Oliver Howes, die jarenlang de dopaminehypothese probeerde uit te werken, publiceerde in 2023 een derde versie van de synaptische hypothese. Daarin staat dopamine niet meer centraal, maar als gevolg, downstream. De primaire ontsporing zit volgens hem in de manier waarop het brein in de adolescentie synapsen snoeit (een andere oude hypothese), en dopamine wordt pas later in het verhaal het probleem.
En toen kwam KarXT
Hier wordt het echt verrassend. In september 2024 keurde de Amerikaanse FDA een nieuw middel voor psychose goed: xanomeline gecombineerd met trospium, kortweg KarXT. Het werkt op muscarinereceptoren, een heel ander systeem dan dopamine. Het raakt de D2 receptor niet aan.
En het “werkt” – althans op de biomedische manier van kijken. Een meta-analyse uit 2025 liet zien dat KarXT de PANSS score, de standaard meetlat voor psychotische klachten, met bijna veertien punten verlaagde ten opzichte van placebo. Dat is in dezelfde orde van grootte als de oude dopamine blokkers, zonder gewichtstoename, zonder de bewegingsbijwerkingen, zonder verhoogd prolactine.
Even stilstaan: een middel dat psychose vermindert zonder dat het iets met dopamine doet. Wat zegt dat over de dopaminehypothese? Dat zegt: jongens, we hebben de afgelopen vijftig jaar misschien wel iets gemist.
Wat doen die antipsychotica eigenlijk?
Hier komt het ongemakkelijke deel. Stel je voor dat je een hamer pakt en daarmee op je dopaminesysteem mept. Wat gebeurt er? Je wordt algemeen onverschilliger. De wereld komt minder hard binnen. Prikkels verliezen hun urgentie. Voedsel smaakt minder, seks doet minder, motivatie zakt, je raakt afgevlakt. En ja, ook je psychotische ervaringen komen minder hard binnen. Niet omdat ze weg zijn. Omdat jij ze minder belangrijk vindt.
Joanna Moncrieff schreef daar al jaren over. Antipsychotica zijn geen antipsychotica in de zin dat ze iets specifieks tegen psychose doen. Ze zijn neuroleptica, letterlijk: zenuw vasthouders. Ze remmen je hele systeem af. Een hamer, geen sleutel.
Dat klinkt cynisch maar dat is het niet. Want soms is een hamer precies wat je nodig hebt. Als de wereld zo overweldigend is dat je niet meer kunt slapen, niet meer kunt eten, niet meer kunt denken, dan kan dat afvlakken levensreddend zijn. Tijd kopen. Adem halen. Even niet alles in een keer hoeven voelen.
Maar laten we wel eerlijk zijn over wat we doen. We doen geen finetuning op een specifieke ziekte. We zetten de versterker uit. Dat heeft consequenties, op de korte en op de lange termijn. Hoe langer je het doet, hoe meer je systeem zich ertegen verzet. Hoe lager de dosis kan, hoe beter, met goede begeleiding en bij voorkeur hyperbool afbouwen met taperingstrips als dat aan de orde is.
Waar gaat het dan wel over?
Psychose is een grenservaring van betekenisgeving. Iets in het systeem dat wij gebruiken om de wereld zin te geven, raakt ontregeld. De associaties gaan harder lopen. Toevallige gebeurtenissen krijgen gewicht. Verbanden worden zichtbaar die anderen niet zien. Bij sommige mensen blijft dat uit te houden, bij anderen wordt het een kooi.
Wij willen graag begrijpen hoe dat werkt. Daarom hebben we vijftig jaar lang dopamine bestudeerd. Het was niet voor niets. We weten nu meer over hoe via het brein betekenis tot stand kan komen, hoe overtuigingen worden bijgesteld, hoe het defaultnetwerk en het saillantienetwerk samenwerken. Dat is fascinerend onderzoek.
Maar het is geen lineaire link. Een hoog dopamine niveau veroorzaakt geen psychose, en een laag niveau geneest geen psychose. Het is een ecosysteem in je hoofd dat ontregeld raakt, in wisselwerking met wat er in je leven gebeurt: trauma, slaaptekort, eenzaamheid, cannabis, statusstress, migratie, isolement. De biologie en de biografie zitten in elkaar geknoopt.
Wat moeten we hiermee? Drie dingen.
- Wees voorzichtig met de uitleg dat psychose een dopamineziekte is. Het is geen leugen, maar het is ook niet de waarheid. Het is een metafoor die we ooit handig vonden en die nu in de weg zit, omdat hij mensen het idee geeft dat er een biologische schakelaar is die we kunnen omzetten.
- Wees eerlijk over wat antipsychotica doen. Ze remmen, ze vlakken af, ze maken algemeen onverschilliger. Soms is dat precies goed. Vaak is dat te veel of te lang. Minimaal werkzame dosis, dat is het aanbevolen uitgangspunt. En als afbouwen aan de orde is: heel langzaam, met begeleiding, met taperingstrips voor de laatste stapjes.
- Heb oog voor wat psychose werkelijk is. Een ontregeling van het meest menselijke systeem dat we hebben, het systeem waarmee we de wereld zin geven. De gevoeligheden die mensen hebben voor zo’n ontregeling, gaan vaak samen met talenten: intuïtie, creativiteit, een rijke binnenwereld. Niemand wordt psychotisch in het luchtledige. Er is altijd iets gebeurd, er zit altijd context omheen, er is altijd een verhaal te vertellen.
Dopamine is daar een deeltje in. Niet meer dan dat. Werk aan de winkel.
Bronnen
Corlett en Fraser. 20 Years of Aberrant Salience in Psychosis: What Have We Learned. American Journal of Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20240556
Howes en Onwordi. The synaptic hypothesis of schizophrenia version III. Molecular Psychiatry, 2023. https://doi.org/10.1038/s41380-023-02043-w
Mohammed et al. Does KarXT represent a novel approach to schizophrenia management. BMC Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1186/s12888-025-06696-5
Meyer et al. From theory to therapy: muscarinic receptor activation in schizophrenia. International Journal of Neuropsychopharmacology, 2025. https://doi.org/10.1093/ijnp/pyaf015
Murray et al. Why Is Clozapine Uniquely Effective in Treatment-Resistant Schizophrenia. Biological Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2025.06.011
Menon, Palaniyappan, Supekar. Integrative Brain Network and Salience Models of Psychopathology in Schizophrenia. Biological Psychiatry, 2022. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2022.09.029
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over Dopamine en psychose?
- Alles over de rol van Dopamine bij psychose – Info van PsychoseNet
- Dopamine Supersensitiviteit Syndroom – Info van PsychoseNet
- Dopamine en psychose – Info van PsychoseNet
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Verder lezen over goede zorg en GGZ?
Onderstaande boeken zijn geschreven door hoogleraar Jim van Os. In deze eerlijke boeken lees je meer over psychose, trauma, de nieuwe GGZ, herstel en veel meer.
6 reacties op “De dopaminehypothese in 2026: een fascinerend schouwspel”
Beste Jim,
Om eerlijk te zijn, ik geloofde al nooit zo in dat dopamine verhaal. Mijn psychiater destijds zei dat ik een stofje in mijn hersenen te kort kwam wat aangevuld moest worden met een anti psychoticum, ik heb me nog nooit zo ellendig gevoeld, de dosis veel te hoog. Ik geloofde de man niet dat ik een stofje tekort had omdat ik me heel bewust was van wat er in mijn psychose allemaal voorbij kwam, de 2e wereld oorlog was zo nadrukkelijk aanwezig in mij dat het met me aan de haal ging, terwijl ik zelf die 2e wereldoorlog nooit heb meegemaakt, maar mijn opa en vader wel ! nooit is daar een woord over gesproken en nu zie ik dat het via mij in het licht gezet mocht worden. Het inzicht dat ik waardevol ben als mens en dat als mantra ben blijven herhalen heeft er voor gezorgd dat ik het label van me af heb kunnen schudden. Ik ben blijven voelen wat ikzelf nodig had en dat was voor 100% zeker geen medicatie.
Mijn psychose was bijzonder waardevol, ik heb nog nooit in mijn leven zoveel liefde gevoeld als destijds, het was magisch één te zijn en me verbonden te voelen met heel het universum, praat over die ervaring maar eens op een gesloten afdeling, haast onmogelijk want voor je het weet wordt je dosis weer verhoogd.
Wel mooi dit onderzoek, het bevestigd mijn gevoel over dat dopamine verhaal. Wat mij betreft gaat een psychose bijna altijd over iemands levenspad, het vroeg kinderlijk trauma, het trauma van eerdere generaties, via de psychose wordt daar uiting aan gegeven. Het is een hele harde roep naar LIEFDE, dat ik er mag zijn, precies zoals ik ben.
Hallo Jim,
Hoewel ik niet alles kan volgen wat je schrijft, vind ik dit inkijkje in het denken van een psychiater super interessant! Omdat je bereid lijkt verscheidene visies met elkaar te vergelijken en hierop je visie bij te stellen, ben je een ware wetenschapper. Ik dank je voor dit inkijkje!
Ik zie de psychiatrie zelf, als een van de jongste wetenschappen, er is nog voldoende om te ontdekken. Een vriend van mij deed ooit de denigrerende uitspraak: psychiaters zijn kleuters. Heftig, niet waar?
De idee dat ons menszijn gestuurd kan worden door ‘stofjes’, roept in mij direct de vraag op: wat zit erachter de stofjes… ? Het is de beroemde vraag naar de ‘Uhrmacher’.
In mijn zelfanalyse kwam ik op het idee, dat het bekende ‘magische denken’ van de kleuter, door trauma op latere leeftijd tot een ontregeling komt. Ik kan alleen denken in ontwikkelingstrauma, als primaire ontsporing – omdat ik nagenoeg geen kennis heb van ‘stofjes’.
Wat ik mij herinner van mijn dissociatie/psychose is dat ik opeens ‘helder’ zag, wat de kern van mijn biografie was. Het berustte op waarheid, en was geen waanidee. Alsof alles wat je verdringt in het normale leven, opeens ploeps in het licht komt te staan. Ook tot de eigen verbazing.
Tegelijk: ik bevond mij van 1 op 2 in een wonderbaarlijke ‘lichtzee’ – van het mooiste licht dat ik ooit had gezien. Het was op dat moment een grote WOW… nu kan ik alleen iets afgevlakts hiervan weergeven. Het was denk ik nu, een soort na-dood ervaring bij leven. Het was dus geen echte hallucinatie. In gelijktijdigheid functioneerde mijn cognitie ‘normaal’. Dat wil zeggen, er zat een hoge versnelling in. Alleen mijn lichaam voelde als uiteengereten. Ruggengraat met name.
Ik had graag (toen) dat stofje KarXT uitgeprobeerd!
Beste Jim,
Bedankt voor de interessante blog!
Ik heb een dopaminehypothese die gebaseerd is op een tekort aan dopamine bij stress, angst en frustratie (is ook een vorm van stress).
Wetenschappelijk is bewezen, dat bij stress, angst en frustratie de dopaminespiegel daalt in de hersenen.
En dan juist onder genoemde omstandigheden kan een psychose ontstaan.
Dopamine is volgens mijn goed onderbouwde hypothese een neurotransmitter die mede verantwoordelijk is voor de regulering van de hersenactiviteit in de vorm van filteren, dempen en remmen.
Bij een psychose heb je dus een tekort aan dopmine, waarbij vanuit de Geest de betreffende hersensystemen een eigen leven gaan leiden in de vorm van hallucinaties en/of waanideeën door een tekort aan regulering in de vorm van filteren, dempen en remmen.
Beste Jim, ik heb over mijn dopamine-hypothese een scriptie geschreven die ik graag jou zou willen uitleggen.
Ik heb de blog weer met grote interesse gelezen, en kan zeggen dat ik sterk geloof in mijn goed onderbouwde dopamine-hypothese die ik naar de wetenschap goed kan verantwoorden in mijn script.
Wat een empathische tekst in de bijsturing van mijn zelfstigma.
Hoi Jim,
Bedankt voor je interessante blog!
Veel mensen vragen aan me, hoe dat komt psychosen. En dit blog helpt daarbij inzicht te geven.
Je schrijft over KarXT, een nieuw anti-psychoticum maar dan zonder bijwerkingen als gewichtstoename.
Klinkt interessant! Is het al in Nl verkrijgbaar?
Veel groeten,
May-May