Bijna iedereen die in de psychiatrie werkt, heeft het verhaal ooit gehoord. Psychose komt door te veel dopamine, de dopaminehypothese. Antipsychotica blokkeren dopamine. Dus: probleem opgelost. Een rechte lijn van molecuul naar medicijn naar mens.
Het is een mooi verhaal. Het is ook al vijftig jaar een centraal verhaal van de academische psychiatrie. Er is alleen een probleem. Anno 2026 weten we steeds beter: dat klopt gewoon niet. Niet helemaal, niet lineair en ook niet zoals de folder het je voorhoudt.
En dat is het interessante. Want de dopaminehypothese is geen onzin. Er zit iets in. Maar het is een veel grilliger, veel poëtischer en veel ongemakkelijker iets dan we lang dachten. Tijd voor een eerlijke stand van zaken.
Hoe het ooit begon
In de jaren zestig viel iemand iets op. Mensen die amfetamine gebruikten, dat de afgifte van dopamine in de hersenen aanjaagt, kregen soms psychotische ervaringen. En de eerste antipsychotica, die per toeval waren ontdekt, bleken vooral dopaminereceptoren te blokkeren. Eén en één is twee. Dus: psychose is een teveel aan dopamine.
In 2003 verfijnde Shitij Kapur dat tot een elegant idee. Aberrant salience. Dopamine geeft betekenis aan prikkels in je omgeving. Te veel dopamine, en je gaat overal betekenis in zien. De krant die op tafel ligt heeft een boodschap voor jou. De buurman knippert met zijn ogen omdat hij iets weet. Het was een prachtige theorie, omdat hij de neurochemie (chemische processen in de hersenen en het zenuwstelsel) en de fenomenologie (hoe mensen de wereld ervaren vanuit hun eigen beleving) van de psychose probeerde te verbinden.
Wat blijkt er na twintig jaar?
Vorig jaar verscheen er een doorwrochte review in de American Journal of Psychiatry. Twintig jaar Kapur, wat hebben we eraan gehad. De auteurs, Corlett en Fraser, namen de specifieke voorspellingen van de aberrant salience hypothese onder de loep. Hun conclusie: lacking. De voorspellingen over waar in het brein en hoe in het gedrag dopamine zou ontsporen, zijn na twee decennia niet bevestigd door de data uit dierstudies en mensonderzoek.
De simpele dopamine ontsporing zit niet op de plek waar we hem dachten te vinden. De relatie tussen dopamine en betekenisgeving blijkt veel ingewikkelder. Dopamine doet niet alleen iets met wat belangrijk voor je voelt, het doet iets met overtuigingsvorming, met hoe je je beelden van de wereld bijstelt onder onzekerheid, met de vraag welke verklaring je verzint voor wat je overkomt. Het is geen knop. Het is een netwerk.
En zelfs dat netwerk is niet de hele psychose. Oliver Howes, die jarenlang de dopaminehypothese probeerde uit te werken, publiceerde in 2023 een derde versie van de synaptische hypothese. Daarin staat dopamine niet meer centraal, maar als gevolg, downstream. De primaire ontsporing zit volgens hem in de manier waarop het brein in de adolescentie synapsen snoeit (een andere oude hypothese), en dopamine wordt pas later in het verhaal het probleem.
En toen kwam KarXT
Hier wordt het echt verrassend. In september 2024 keurde de Amerikaanse FDA een nieuw middel voor psychose goed: xanomeline gecombineerd met trospium, kortweg KarXT. Het werkt op muscarinereceptoren, een heel ander systeem dan dopamine. Het raakt de D2 receptor niet aan.
En het “werkt” – althans op de biomedische manier van kijken. Een meta-analyse uit 2025 liet zien dat KarXT de PANSS score, de standaard meetlat voor psychotische klachten, met bijna veertien punten verlaagde ten opzichte van placebo. Dat is in dezelfde orde van grootte als de oude dopamine blokkers, zonder gewichtstoename, zonder de bewegingsbijwerkingen, zonder verhoogd prolactine.
Even stilstaan: een middel dat psychose vermindert zonder dat het iets met dopamine doet. Wat zegt dat over de dopaminehypothese? Dat zegt: jongens, we hebben de afgelopen vijftig jaar misschien wel iets gemist.
Wat doen die antipsychotica eigenlijk?
Hier komt het ongemakkelijke deel. Stel je voor dat je een hamer pakt en daarmee op je dopaminesysteem mept. Wat gebeurt er? Je wordt algemeen onverschilliger. De wereld komt minder hard binnen. Prikkels verliezen hun urgentie. Voedsel smaakt minder, seks doet minder, motivatie zakt, je raakt afgevlakt. En ja, ook je psychotische ervaringen komen minder hard binnen. Niet omdat ze weg zijn. Omdat jij ze minder belangrijk vindt.
Joanna Moncrieff schreef daar al jaren over. Antipsychotica zijn geen antipsychotica in de zin dat ze iets specifieks tegen psychose doen. Ze zijn neuroleptica, letterlijk: zenuw vasthouders. Ze remmen je hele systeem af. Een hamer, geen sleutel.
Dat klinkt cynisch maar dat is het niet. Want soms is een hamer precies wat je nodig hebt. Als de wereld zo overweldigend is dat je niet meer kunt slapen, niet meer kunt eten, niet meer kunt denken, dan kan dat afvlakken levensreddend zijn. Tijd kopen. Adem halen. Even niet alles in een keer hoeven voelen.
Maar laten we wel eerlijk zijn over wat we doen. We doen geen finetuning op een specifieke ziekte. We zetten de versterker uit. Dat heeft consequenties, op de korte en op de lange termijn. Hoe langer je het doet, hoe meer je systeem zich ertegen verzet. Hoe lager de dosis kan, hoe beter, met goede begeleiding en bij voorkeur hyperbool afbouwen met taperingstrips als dat aan de orde is.
Waar gaat het dan wel over?
Psychose is een grenservaring van betekenisgeving. Iets in het systeem dat wij gebruiken om de wereld zin te geven, raakt ontregeld. De associaties gaan harder lopen. Toevallige gebeurtenissen krijgen gewicht. Verbanden worden zichtbaar die anderen niet zien. Bij sommige mensen blijft dat uit te houden, bij anderen wordt het een kooi.
Wij willen graag begrijpen hoe dat werkt. Daarom hebben we vijftig jaar lang dopamine bestudeerd. Het was niet voor niets. We weten nu meer over hoe via het brein betekenis tot stand kan komen, hoe overtuigingen worden bijgesteld, hoe het defaultnetwerk en het saillantienetwerk samenwerken. Dat is fascinerend onderzoek.
Maar het is geen lineaire link. Een hoog dopamine niveau veroorzaakt geen psychose, en een laag niveau geneest geen psychose. Het is een ecosysteem in je hoofd dat ontregeld raakt, in wisselwerking met wat er in je leven gebeurt: trauma, slaaptekort, eenzaamheid, cannabis, statusstress, migratie, isolement. De biologie en de biografie zitten in elkaar geknoopt.
Wat moeten we hiermee? Drie dingen.
- Wees voorzichtig met de uitleg dat psychose een dopamineziekte is. Het is geen leugen, maar het is ook niet de waarheid. Het is een metafoor die we ooit handig vonden en die nu in de weg zit, omdat hij mensen het idee geeft dat er een biologische schakelaar is die we kunnen omzetten.
- Wees eerlijk over wat antipsychotica doen. Ze remmen, ze vlakken af, ze maken algemeen onverschilliger. Soms is dat precies goed. Vaak is dat te veel of te lang. Minimaal werkzame dosis, dat is het aanbevolen uitgangspunt. En als afbouwen aan de orde is: heel langzaam, met begeleiding, met taperingstrips voor de laatste stapjes.
- Heb oog voor wat psychose werkelijk is. Een ontregeling van het meest menselijke systeem dat we hebben, het systeem waarmee we de wereld zin geven. De gevoeligheden die mensen hebben voor zo’n ontregeling, gaan vaak samen met talenten: intuïtie, creativiteit, een rijke binnenwereld. Niemand wordt psychotisch in het luchtledige. Er is altijd iets gebeurd, er zit altijd context omheen, er is altijd een verhaal te vertellen.
Dopamine is daar een deeltje in. Niet meer dan dat. Werk aan de winkel.
Bronnen
Corlett en Fraser. 20 Years of Aberrant Salience in Psychosis: What Have We Learned. American Journal of Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.20240556
Howes en Onwordi. The synaptic hypothesis of schizophrenia version III. Molecular Psychiatry, 2023. https://doi.org/10.1038/s41380-023-02043-w
Mohammed et al. Does KarXT represent a novel approach to schizophrenia management. BMC Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1186/s12888-025-06696-5
Meyer et al. From theory to therapy: muscarinic receptor activation in schizophrenia. International Journal of Neuropsychopharmacology, 2025. https://doi.org/10.1093/ijnp/pyaf015
Murray et al. Why Is Clozapine Uniquely Effective in Treatment-Resistant Schizophrenia. Biological Psychiatry, 2025. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2025.06.011
Menon, Palaniyappan, Supekar. Integrative Brain Network and Salience Models of Psychopathology in Schizophrenia. Biological Psychiatry, 2022. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2022.09.029
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over Dopamine en psychose?
- Alles over de rol van Dopamine bij psychose – Info van PsychoseNet
- Dopamine Supersensitiviteit Syndroom – Info van PsychoseNet
- Dopamine en psychose – Info van PsychoseNet
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Verder lezen over goede zorg en GGZ?
Onderstaande boeken zijn geschreven door hoogleraar Jim van Os. In deze eerlijke boeken lees je meer over psychose, trauma, de nieuwe GGZ, herstel en veel meer.
Geef een reactie