Fotocredits: Pixabay; AnnieSpratt
Hoe beleven we de tijd tijdens en na het meemaken van iets traumatisch? Bij trauma kan de tijd anders aanvoelen dan we gewend zijn. Terwijl de klok verder tikt, kan het verleden zich plots weer opdringen alsof het opnieuw gebeurt. Herinneringen voelen dan niet ver weg, maar akelig dichtbij. In dit ervaringsverhaal verkent Lotte hoe zij die tijdsbeleving bij trauma zelf heeft ervaren.
Mijn herinneringen liggen niet achter me, in het verleden, maar dringen zich steeds weer door tot het heden, waarbij ze nog steeds even dichtbij voelen. Daar-en-toen en hier-en-nu zijn er vaak tegelijkertijd. “Wanneer het verleden zich over me uitstort, weet ik vaak niet meer wanneer ik ben.”
Bij narratieve exposure heb ik alle gebeurtenissen in mijn leven op een lijn gelegd: de mooie als bloemen, de pijnlijke als stenen. Het was overzichtelijk om mijn leven zo te zien. Maar die chronologie is niet wat ik meestal ervaar.
De lineaire tijd, zoals we die meestal hanteren, waarin verleden, heden en toekomst elkaar opvolgen, lijkt bij trauma vaak niet te kloppen met de innerlijke ervaring. Maar lineaire tijd is slechts één manier waarop we tijd begrijpen. Hoe kunnen we tijd nog meer begrijpen tijdens en na het meemaken van iets traumatisch?
De tijd is niet buiten ons maar in ons
De Franse filosoof Henri Bergson (1859–1941) maakte een belangrijk onderscheid tussen de lineaire, meetbare tijd (temps) en innerlijke tijd (durée). Kloktijd meet seconden en uren. Binnen die tijd is een minuut altijd een minuut, ongeacht wat er in die minuut gebeurt.
Maar onze ervaring van de tijd, onze innerlijke tijd, werkt anders. Tijd wordt niet beleefd als losse momenten, maar als een voortdurende stroom van herinneringen, gevoelens, beweging en verandering. Het verleden resoneert in het heden en het heden draagt al een richting naar de toekomst in zich.
Innerlijke tijd kan zich verdichten, uitrekken of herhalen. Ze heeft als het ware een textuur. Vijf minuten wachten op slecht nieuws voelen anders dan vijf minuten mijmerend in de zon.
Tijdens een traumatische ervaring kan deze innerlijke tijdsstroom verstoord raken. Tijd bevriest of raakt gefragmenteerd. Het gebeurde wordt niet vanzelf opgenomen in de doorlopende beweging van het leven.
Daardoor kan een traumatische gebeurtenis later terugkeren alsof zij opnieuw plaatsvindt. In kloktijd kan iemand zeggen: dat was toen, ik ben nu hier. Maar in de innerlijke tijd kan het toen nog steeds nu zijn.
Waar blijft de tijd als we verdwijnen?
Tijdens het meemaken van iets traumatisch kan het voelen alsof de tijd stil komt te staan, vertraagt, versplintert of verdwijnt.
Wanneer iemand dissocieert en het hier-en-nu verlaat om te kunnen overleven, wordt het heden een vreemd oord. De plek waarheen je verdwijnt voelt vaak tijdloos.
Dissociatie is als een omweg, een beschermend ‘tussengebied’, waarin de tijd lijkt stil te staan of afwezig is. Als je trauma definieert als een gebeurtenis die niet geïntegreerd kon worden in de normale tijdsstructuur van het leven, dan is dissociatie een manier om dat “gat in de tijd” te omzeilen of juist te belichamen.
Het lichaam en het bewustzijn leven beide voort, maar in een ander soort tijd. Dissociatie is dan geen afwezigheid van tijd, maar een alternatieve tijdsmodus. Je zou kunnen zeggen dat er een parallelle tijd ontstaat. In deze staat gelden andere wetten: de tijd stroomt niet, maar hij hapert, stolt of breekt.
Herstel is niet lineair
Een ander tijdsbegrip kan ook helpen om anders naar herstel te kijken. In een lineair tijdsbeeld wordt herstel vaak gezien als vooruitgang. Je gaat van ziek naar gezond, van trauma naar verwerking. Wanneer oude pijn terugkomt, kan dat voelen als falen.
Veel niet-westerse en inheemse culturen hanteren een cyclisch tijdsbesef. Tijd wordt daarin gezien als een terugkerende beweging, zoals de seizoenen, rituelen of de cyclus van leven en dood. Leven en dood vormen geen absolute breuk, maar een overgang binnen een groter geheel.
Vanuit zo’n perspectief hoeft terugkeer van oude pijn niet te betekenen dat er niets veranderd is. Het kan ook betekenen dat je dezelfde ervaring opnieuw ontmoet, maar vanuit een andere plek.
Zo ervaar ik dat ook in mijn eigen proces. Het is alsof elke nieuwe levensfase die ik inga weer een nieuwe laag van verwerking met zich meebrengt. Wat soms voelde als een terugval, bleek later een diepere ontmoeting met dezelfde pijn, waarin telkens ook weer nieuwe heling mogelijk werd.
Er wordt telkens teruggekeerd naar dezelfde oude pijn, maar met nieuwe ogen en kennis; daardoor verandert ook de betekenis. De gebeurtenis is dezelfde, maar ik ben veranderd.
Lotte is dansdocent en begeleidt vanuit haar praktijk Mindful Herstel mensen in hun herstel na trauma met traumasensitieve yoga en mindfulness en Internal Family Systems. In haar schrijven brengt ze haar achtergrond in filosofie, film en dans samen met haar ervaringen met trauma en de ggz.
Meer lezen over Trauma?
- Diagnostiek van traumagerelateerde dissociatie – Suzette Boon
- Waar heb je last van bij trauma – dissociatie, DIS en (C)PTSS – Info van PsychoseNet
- Het terugwinnen van je vertrouwen en vrijheid – over EMDR
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de mini-College’s van PsychoseNet al?
Bekijk PsychoseNet college’s van Jim van Os over zorg en herstel, van depressie tot psychose.
Geef een reactie