Fotocredtis: Pixabay; Alexas_Fotos
Nathalie Wilkers schrijft over de partner van haar vader, die te maken had met psychische ontregeling, waaronder psychoses. Deze ervaringen kunnen diepe wonden achterlaten, iets wat Nathalie van dichtbij zag bij andere familieleden. Ze ziet hoe deze traumatische ervaringen later kunnen doorwerken, zowel in haar eigen leven als in haar werk, vooral rond thema’s als hechting en rouw.
Triggerwarning: Deze blog bevat voor sommigen heftige onderwerpen, zoals mishandeling, suïcidaliteit en rouw. Heb je zelfmoordgedachten? Ga naar www.113.nl of bel 0800-0113.
Laatst gebeurde er iets in mijn praktijk dat me blijft bezighouden. Een ouder die tijdens het leven voor mijn cliënt een bron was van angst, verwarring, schaamte en onveiligheid, werd na het overlijden ineens vooral met zachtheid herinnerd. Alsof de scherpe randen wegvallen. Alsof de pijn niet meer benoemd hoefde te worden. Alsof de overledene ineens meer bescherming krijgt dan het kind ooit heeft gekregen.
Wat heel sterk op liefde lijkt, is niet altijd liefde. Soms is het een oude overlevingsvorm. Een kind dat afhankelijk was van een onveilige ouder ervaart niet alleen angst, maar daarnaast ook vaak een diepe loyaliteit. En na het overlijden kan die loyaliteit blijven bestaan in de vorm van idealisering, zachtheid of het niet meer kunnen of willen benoemen van wat er is gebeurd.
Ik ken dit zelf maar al te goed…
Ik ken dit fenomeen niet alleen uit mijn werk, maar ook privé van heel dichtbij.
In mijn eigen familie zag ik hoe andere kinderen opgroeiden met een moeder met psychosegevoeligheid. Het was thuis vaak onveilig en onvoorspelbaar. Er gebeurden dingen die een kind niet kan plaatsen, maar wel opslaat. Er was schaamte, sprake van dreiging en veel verwarring. Soms was er agressie omdat ze liep te zwaaien met een mes.
Later kreeg ze medicatie en werd het minder gevaarlijk, maar niet minder ontregelend. De realiteit bleef continu verschuiven. Er werden dingen beweerd die niet klopten. Ze dreigde met zelfmoord als haar kinderen niet snel genoeg reageerden op berichtjes. Het was een omgeving waarin de kinderen zich moesten aanpassen om te overleven.
Er onstond een nieuwe versie
Wat mij nu zo intrigeert, is niet alleen wat er tijdens haar leven gebeurde, maar vooral wat er na haar overlijden ontstond. Alsof er spontaan een andere versie van haar werd gemaakt. Ze werd afgeschilderd als een engel. Alsof de werkelijkheid achteraf niet meer verdragen kon worden.
Dat patroon zie ik ook bij cliënten terug, zo nu en dan. Niet alleen bij mensen die opgroeiden met een psychotische of ernstig ontregelde ouder, maar ook bij mensen die op andere manieren in hun jeugd beschadigd zijn. Zo denk ik aan een cliënt die langdurig seksueel werd mishandeld door een ouder en nu, na diens overlijden, opvallend liefdevol over hem spreekt. Zonder enige boosheid. Zonder woorden voor de ernst van wat er is gebeurd. Alsof de taal voor het trauma is opgelost in zachtheid en mildheid.
Niet iedereen begrijpt het.
Voor buitenstaanders is dat moeilijk te begrijpen. Soms roept het zelfs irritatie op. Hoe kun je zo spreken over iemand die je zoveel schade heeft toegebracht? Toch denk ik dat dat niet de juiste vraag is.
- De vraag is niet: waarom ziet iemand de waarheid niet?
- De vraag is: wat was er nodig om psychisch te overleven?
Een kind kan zich niet permitteren om zijn ouder alleen als bedreiging te zien. Daarvoor is het te afhankelijk. Het heeft diezelfde ouder nodig voor eten, bescherming, troost, erkenning en bestaansrecht. Juist dat maakt deze relaties zo verwarrend. Degene voor wie je bang bent, is tegelijkertijd degene die je nodig hebt om te overleven.
Wat is nodig om te overleven?
In die werkelijkheid raken liefde en angst met elkaar verstrengeld.
Een kind leert dan vaak niet wat waar is, maar wat nodig is om het vol te houden. Het leert de sfeer aan te voelen. Het leert zich volledig aan te passen. En vooral ook te zwijgen en soms zelfs de eigen waarneming te wantrouwen. Niet omdat het individu zwak is, maar omdat de volle waarheid te bedreigend is.
Wat later zo op liefde lijkt, kan dus ooit begonnen zijn als overlevingsstrategie.
Daar komt nog iets heel essentieels bij kijken, en dat is: schaamte.
Kinderen schamen zich vaak diep voor wat er thuis gebeurt. Niet alleen omdat het pijnlijk is, maar ook omdat ze feilloos aanvoelen dat hun thuissituatie afwijkt van wat veilig of normaal zou moeten zijn. Die schaamte maakt ze stil. En stilte beschermt weliswaar vaak tijdelijk het kind, maar vooral het systeem.
En dan is er ook nog loyaliteit.
Veel kinderen blijven hun ouder innerlijk beschermen, zelfs als die ouder hen heeft beschadigd. Niet omdat ze niet begrijpen wat er is gebeurd, maar omdat verbonden blijven soms belangrijker voelt dan eerlijk kijken. Of beter gezegd: omdat eerlijk kijken te spannend is.
Na het overlijden kan die loyaliteit blijven bestaan. Soms wordt die zelfs sterker. Alsof de dood een soort heiligheid toevoegt. Alsof er nu helemaal niets slechts meer gezegd mag worden. Alsof kritiek hetzelfde is als verraad. En precies daar gebeurt iets opvallends. Niet zelden komt er geen opluchting. Geen werkelijke helderheid. Geen ruimte om eindelijk woorden te geven aan wat er was, maar juist het tegenovergestelde. Meer idealisering. Meer verzachting en meer verfraaiing. Alsof de werkelijkheid opnieuw wordt herschreven.
Ingewikkelde rouw
Ik denk dat daar nog een diepere laag onder zit. Mensen rouwen in zulke situaties niet alleen om wie er was, maar ook om wie er nooit werkelijk is geweest. En om wat ze nooit hebben ontvangen. Dat maakt deze rouw zo ingewikkeld.
Want hoe rouw je oprecht om iemand van wie je hebt gehouden, terwijl diezelfde persoon je ook heel bang maakte, manipuleerde, vernederde, verwaarloosde of misbruikte? Hoe houd je beide werkelijkheden tegelijk vast zonder innerlijk te splijten? Voor veel mensen is idealiseren dan eenvoudiger dan die dubbelzinnigheid te verdragen. De pijn van het gemis is soms beter te verdragen dan de pijn van de werkelijkheid.
Oude patronen die blijven doorwerken
Dat is geen toneelspel. Geen gebrek aan inzicht. Geen onwil. Het is vaak een oud psychisch patroon dat ooit nodig was om te overleven. Alleen helpt dat patroon later niet meer. Dan gaat het juist in de weg staan. Want verwerking begint niet bij het mooier maken van wat was, maar bij het kunnen verdragen van de complexiteit. Daar hoort ook bij dat liefde niet altijd puur liefde is. Dat maakt die liefde niet nep. Maar wel ingewikkeld.
Voor alle duidelijkheid: het feit dat iemand psychotisch is of ernstig ontregeld is, betekent natuurlijk niet dat die persoon per definitie onveilig is of anderen beschadigt. Die generalisatie zou onterecht zijn. Veel mensen met ernstige psychische klachten zijn juist kwetsbaar en lijden zelf enorm.
Maar wanneer psychische ontregeling in een gezin wel leidt tot chronische angst, dreigementen, emotionele manipulatie en onveiligheid, dan kan dat diepe sporen nalaten bij kinderen. En die sporen verdwijnen niet vanzelf na een overlijden. Misschien moeten we daarom ook alerter worden wat betreft de reflex om overledenen direct te idealiseren. Soms is dat geen teken van vrede, maar een voortzetting van oud zwijgen.
Afscheid en de waarheid
En soms begint heling pas op het moment dat iemand hardop mag zeggen:
Ik hield van mijn ouder. En ik ben ook beschadigd door diezelfde ouder.
Dat is geen gebrek aan loyaliteit. Geen hardheid en ook geen verraad.
Zonder waarheid blijft rouw vaak gevangen in zachtheid die eigenlijk bescherming is. Pas wanneer beide werkelijkheden naast elkaar mogen bestaan, kan er iets van echte verwerking ontstaan.
Misschien is dat wel de moeilijkste vorm van rouw: niet alleen afscheid nemen van een ouder, maar ook van de hoop dat het ooit nog goed kan komen. Herstel begint niet waar de herinnering mooier wordt, maar waar de werkelijkheid eindelijk bestaansrecht krijgt.
Over Nathalie Wilkers: Ik ben psychosociaal therapeut die met name werkt met EMDR, Hypnose en Mindfulness. Ik ben daarnaast ook ervaringsdeskundige op het gebied van traumatische relaties en in mijn blog haal ik een thema aan wat mij prive sterk heeft geraakt.
Meer lezen over Hechting en rouw?
- Trauma en ouderschap – Ruismäki e.a.
- Tussen heling en herhaling — over traumabonding tijdens therapie
- Aan de slag met Schematherapie — Info van PsychoseNet
- Projectieve identificatie — het overleven bij narcistische ouders
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ontvang jij de PsychoseNet nieuwsbrief al?
Meld je aan en ontvang iedere week de nieuwe blogs en interessante items in je inbox.
Geef een reactie