Fotocredits: Image Generator by Naif Alotaibi
Wat gebeurt er met je gevoel van ‘ik’ als je langzaam anders naar jezelf en de wereld gaat kijken? Psycholoog-onderzoeker Dan Bekkering-Bauer onderzoekt vanuit de REAL-studie zelfervaringen rond psychose. In deze blog vertelt hij over zijn onderzoek en deelt een deelnemer haar persoonlijke verhaal over een gevoel van anders-zijn en het voortdurend observeren van zichzelf, zowel voor als tijdens haar psychose.
Psycholoog-onderzoeker Dan Bekkering-Bauer en een anonieme REAL-deelnemer over veranderingen in de beleving van jezelf en de werkelijkheid rond psychose
“Tijdens sociale interacties [had ik] soms het gevoel dat ik op de achtergrond een soort berekening uitvoerde die anderen niet leken te maken, alsof mijn innerlijke dialoog een soort filmscript was. Tijdens mijn psychose deed het gevoel van een innerlijk filmscript zich opnieuw voor, zo sterk dat ik het gevoel had dat er een hele film op mij gericht was.”
— Anonieme deelnemer aan de REAL-studie
Waarom ik onderzoek hoe zelfervaring vóór een psychose verandert
Voor familie en vrienden komt een psychose vaak als een schok. Iemand die zij kennen, gedraagt zich anders, zegt moeilijk dingen te begrijpen of trekt zich terug in een voor anderen onzichtbare wereld. Vaak denken we bij psychose daarom meteen aan hallucinaties en wanen: waarnemingen en overtuigingen die anderen niet delen. Maar dit vertelt slechts een deel van het verhaal.
Wat gebeurt er van binnenuit?
Wanneer we psychose van binnenuit proberen te begrijpen, valt op dat er soms al vóór de psychose iets verandert in hoe iemand zichzelf en de wereld ervaart. Mensen met psychosegevoeligheid voelen zich vaak al lange tijd anders dan anderen. Dit gevoel kan samengaan met een sterke neiging tot zelfobservatie van ervaringen die normaal op de achtergrond blijven. Bij het lezen ga je bijvoorbeeld niet vanzelf op in het verhaal, maar blijf je je bewust van het feit dat je leest. Hierdoor kan een afstand tot je eigen ervaring ontstaan. Gedachten lijken dan bijvoorbeeld niet helemaal van jezelf, terwijl je lichaam vreemd kan aanvoelen, alsof het slechts een omhulsel is.
Wanneer zulke ervaringen sterker worden, kan ook de vanzelfsprekende grip op de werkelijkheid veranderen. Vertrouwde dingen voelen vreemd of willekeurig, waardoor nieuwe betekenissen en verbanden zich als mogelijke verklaring kunnen opdringen. Zelfobservatie kan zo sterk worden dat het voelt alsof er een hele film over jou wordt gemaakt. Bij sommige mensen lijkt psychose daardoor een intensivering van langer aanwezige veranderingen, en niet iets wat uit het niets ontstaat.
Psychose vanuit het perspectief van de ervaring
Deze innerlijke ervaringen hebben mij altijd gefascineerd en brachten mij ertoe als psycholoog onderzoek te doen naar de eerste-persoonservaringen van mensen die een psychose hebben meegemaakt. In mijn onderzoek spreek ik met mensen over hoe zij zichzelf en de wereld beleefden vóór hun eerste psychose en hoe dit zich ontwikkelde. Door dit beter te begrijpen, hoop ik inzicht te krijgen in de ontwikkeling van psychose, in hoe behandelaren mensen eerder kunnen ondersteunen en hoe mensen betekenis geven aan deze ervaringen.
Een deelnemer aan mijn onderzoek wilde haar verhaal delen. Het laat zien waarom psychose niet alleen vanuit wanen en hallucinaties moet worden begrepen. Gevoelens van anders-zijn en voortdurende zelfobservatie keerden tijdens haar psychose intenser terug. Haar ervaring staat niet voor iedereen, maar maakt zichtbaar hoe veranderingen in zelf- en wereldbeleving een rol kunnen spelen bij psychose. Hieronder vertelt zij haar verhaal in eigen woorden.
Van een innerlijk filmscript naar psychose en herstel
Vanaf jonge leeftijd heb ik het gevoel gehad dat ik anders was dan anderen. Dit werd vooral duidelijk toen ik op een gegeven moment dacht dat ‘God’ tegen mij sprak. Dit nam de vorm aan van een innerlijke monoloog, waarin ik voortdurend mijn morele overtuigingen en beslissingen met mezelf besprak. Hoewel dit niet erg lang aanhield, is dit mijn vroegste herinnering aan het gevoel duidelijk anders te zijn dan anderen.
Steeds meer druk
Later, toen ik tussen de 18 en 20 jaar oud was, had ik tijdens sociale interacties soms het gevoel dat ik op de achtergrond een soort berekening uitvoerde die anderen niet leken te maken, alsof mijn innerlijke dialoog een soort filmscript was.
Een paar jaar voor de psychose verhuisde ik naar een ander land. Het ‘pure zelf’ in mij, dit constante ‘zijn’ dat ervaringen absorbeert, onderging een verschuiving. In die tijd ging ik zwaar gebukt onder de hoge eisen die ik aan mezelf stelde en raakte ik op school meerdere keren opgebrand. Ik nam een tijdje vrij om in therapie te gaan en door te reizen weer van het leven te genieten, maar deze drang om te presteren en perfectie na te streven verdween nooit helemaal.
Vervreemding van mezelf
Ik bracht veel tijd alleen door en mijn identiteit begon te verschuiven. Op mijn laagste momenten had ik het gevoel dat ik mijn eigen zelfheid observeerde, mijn eigen geest gadesloeg, alsof het gevoel van ‘ik’ losstond van de stroom van gedachten en handelingen die het eigenlijk stilzwijgend zou moeten bezitten. Soms voelde ik me als een pad die vanaf de bodem van een put omhoog staarde en vroeg ik me af wanneer ik uit mijn eigen geest zou klimmen. Hoewel deze jaren niet allemaal zo donker waren, hebben deze momenten zeker iets diep in mij verschoven. Waarschijnlijk hebben ze uiteindelijk ook bijgedragen aan de psychose.
Een hele film op mij gericht
Tijdens mijn psychose deed het gevoel van een innerlijk filmscript zich opnieuw voor, zo sterk dat ik het gevoel had dat er een hele film op mij gericht was. Het idee dat er een hele film over jou wordt afgespeeld, is vreemd en verontrustend. In de uren voorafgaand aan de psychose zelf had ik het gevoel dat autolichten voor mij knipperden, borden voor mij geschreven waren en zelfs de blikken van mensen suggereerden dat ze wisten wie ik was, terwijl we volslagen vreemden waren. Dit was een periode waarin toevalligheden te precies aanvoelden om willekeurig te zijn — de wereld leek zich rondom mijn aanwezigheid te organiseren. Je voelt je ongelooflijk speciaal en uniek, maar deze referentialiteit verstoort ook je mentale stabiliteit enorm. Het ene moment kan alles aanvoelen alsof je op wolken loopt en het volgende moment zit je in de goot.
Het moment in het ziekenhuis
Tijdens de uren van mijn psychose lag ik in het ziekenhuis en ervoer ik een enorme common-sense-perplexiteit. Ik verloor volledig mijn grip op het volkomen alledaagse, zoals de flow van een gesprek of het bed waarin ik lag. Beide leken vreemd en willekeurig, alsof ik de natuurlijke ‘regels’ van het leven was vergeten die iedereen volgde. Gebabbel tussen mensen leek op roddelpraat en het piepen van de elektrische apparaten bracht me zelfs tot de overtuiging dat ik geflatlined was in het ziekenhuis.
Ik probeerde iedereen om me heen ervan te overtuigen dat ik als levend, ademend mens dood was… Het was behoorlijk theatraal. Er was ook sprake van een verhoogde mate van zelfbewustzijn en zelfmonitoring. Zo dacht ik dat elke camera in het ziekenhuis er was om mijn bewegingen te volgen en mijn handelingen vast te leggen, zodat iedereen mij online via een livestream kon bekijken. Ik was hier volledig van overtuigd en was me bewust van alles wat ik deed, alsof ik een crimineel was die op zijn proces wachtte.
Eén foutje kon mijn hele zelfbeeld binnen deze film ruïneren. Interessant genoeg denk ik dat dit verband houdt met mijn aanhoudende worsteling met perfectionisme, al is het nogal wat dat dit in deze vorm gestalte kreeg. Grappig genoeg vertelde ik tijdens mijn ziekenhuisopname aan mijn moeder dat ik zelf de messias was. Het was pure manie. Als ik erop terugkijk, kan ik me vermaken met mijn grote verbeeldingskracht, maar in de kern blijft het natuurlijk een pijnlijke ervaring.
Als ik tijdens mijn herstel naar buiten ging, ving ik weleens een losse opmerking, songtekst of commentaar op tv op en dacht ik dat het specifiek voor mij bedoeld was.
Wat mijn psychose me leerde
Een psychose is een traumatische gebeurtenis in iemands leven en elke psychose ziet er anders uit. Mijn psychose gaf me een schat aan kennis over mezelf, maar zorgde er ook voor dat ik ging twijfelen aan mijn geest, die ik het grootste deel van mijn leven met plezier heb meegedragen. De psychose werd niet door drugs veroorzaakt en ik hoop dan ook dat mensen kunnen begrijpen dat dit iedereen in hun omgeving kan overkomen.
Ik was high van mijn eigen realiteit, waarin de wereld eng en prachtig tegelijk was. Ik ben ervan overtuigd dat dit voor mij een eenmalige ervaring was, maar ik voel veel empathie voor degenen die dit voortdurend ervaren. In filosofische zin inspireert het me om op zoek te gaan naar antwoorden op de grote levensvragen, en in praktische zin heb ik geleerd om op nieuwe manieren met mijn eigen stress om te gaan. Elke tegenslag is een kans om weer op te staan. Elke dag begint opnieuw en gelukkig ben ik weer terug in de wereld van ons allemaal. De messias zijn is fijn voor een dag, maar het is ook hard werken.
Wil je bijdragen aan de REAL-studie?
Herken je iets in dit verhaal, wil je je ervaringen delen of ben je benieuwd naar deelname? In de REAL-studie onderzoeken we hoe mensen zichzelf en de wereld ervaren rond de ontwikkeling van een psychose. Op basis van de ervaringen van deelnemers willen we een nieuw instrument ontwikkelen om dergelijke veranderingen beter te herkennen en te volgen. Zo hopen we dat mensen in de toekomst eerder ondersteuning kunnen krijgen, mogelijk al vóór een psychose.
Wil je meer weten of vrijblijvend contact opnemen? Neem dan contact op met de onderzoeker: d.bekkering-bauer@rug.nl
Dan is promovendus aan de Rijksuniversiteit Groningen. Gedreven door zijn interesse in het zelfgevoel, onderzoekt hij de fenomenologie (oftewel, de eerste-persoonservaring) van psychose. Hij probeert te begrijpen hoe bepaalde zelfervaringen mogelijk samenhangen met de ontwikkeling van psychoses.
Meer lezen over zelfervaring en psychose?
- Herken mezelf niet – acceptatie is het sleutelwoord tot herstel
- Zelfgevoel en psychose
- Leven na een psychose — sleutels naar herinneringen
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de hoofdstukken van PsychoseNet al?
De professionals van PsychoseNet schreven deze hoofdstukken met betrouwbare, hoopgevende informatie.
Geef een reactie