Fotocredits: Esmé Vahrmeijer
Het ggz-systeem als verschillende eilanden, hoe zou dat eruitzien? Esmé Vahrmeijer had daar een beeld bij, dat ze heeft uitgewerkt in prachtige tekeningen. In haar blog schrijft ze over deze tekeningen en laat ze het psychiatrische landschap samenkomen met kunst en creativiteit.
Tijdens een bezoek aan de expositie van Iris van Herpen in de Kunsthal Rotterdam viel voor mij alles op zijn plek. Ik dacht dat ik al veel wist en gezien had, maar toen ik daar rondliep, raakte er vanbinnen iets in mij. Ik kreeg tranen in mijn ogen en voelde vooral opwinding en herkenning.
De complexiteit, de vele lagen en betekenissen achter het werk; ik vond het geniaal. Op dat moment dacht ik: dát is het. Dat wil ik ook. Mijn eigen complexiteit en denkwereld omzetten in kunst en creativiteit. Zo ben ik weer gaan tekenen. Eerst wat er in mijn binnenwereld speelde en later het systeem waarin ik hulp ben gaan zoeken.
Binnenwereld zichtbaar maken
Soms zijn er werelden die zich moeilijk laten uitleggen; werelden die zich vanbinnen afspelen, gelaagd zijn en vaak onzichtbaar blijven voor de buitenwereld, terwijl juist zij het meest vragen om gezien te worden.
Al sinds mijn tienerjaren beweeg ik mij, met tussenpozen, binnen het systeem van de (s)GGZ: een landschap dat complex en soms verwarrend is, maar ook rijk aan inzichten en zelfkennis. Nu, op mijn veertigste, kijk ik terug op een lange persoonlijke zoektocht die zich niet alleen in woorden laat vangen, maar vooral vorm krijgt in beeld. Tegelijkertijd schuilt daarin een paradox: hoe meer ervaren ik word binnen deze wereld, hoe complexer zij soms aanvoelt.
Een zoektocht naar mezelf in het systeem van de psychiatrie. Zelf ervaar ik het als een route om op zoek te gaan naar een weg die nog niet is bewandeld. Wie ben ik nu eigenlijk? Wat is er mis met mij? Waar komt het vandaan? En hoe los ik dit op?! Ik wil vooruit, ik wil eruit, maar ik wist niet hoe.
Een eiland als metafoor
Ik zie mezelf vaak als een bewoner van een zelfgecreëerd eiland, vastzittend in een landschap zonder duidelijke richting. Gedurende de tijd kwamen verschillende metaforen naar voren die dit gevoel treffend verwoorden: het idee van van het kastje naar de muur gestuurd worden, het gevoel van drijfzand, het wegzakken in een moeras tijdens eindeloze wachtlijsten en het zwemmen in open zee zonder te weten waarheen.
Tegelijkertijd is er soms ook de neiging om me terug te trekken: het verlangen om op een eiland te zitten waar ik met niemand rekening hoef te houden, omdat alleen zijn soms veiliger voelt dan samen.
Leven tussen twee werelden
Wat deze reis persoonlijk voor mij bijzonder maakt, is dat zij zich niet in isolatie afspeelt. Gelukkig heb ik altijd een parallel pad bewandeld en, om in psychologische termen te blijven, heb ik gelukkig een heel gezond volwassen deel, waarin ik mijn leven vorm heb kunnen geven met mooie studies, een superfijn gezin en leuk werk als grafisch ontwerper bij een ontwerpbureau. Ik woon midden in het groen in een fijn huis, wat mij de rust geeft om mijn gedachten op een creatieve manier tot uiting te brengen.
Van ervaring naar verbeelding
Gedurende opnieuw twee intensieve behandeljaren ontstond de behoefte om mijn ervaringen om te zetten in iets eigens. Hoewel gesprekken en woorden nooit ontbraken, groeide het verlangen om mijn cognitie meer met mijn lichaam te verbinden, zodat ik niet alleen kon begrijpen, maar ook daadwerkelijk kon voelen.
Vanuit die behoefte ontstond het project Het psychiatrisch landschap in beeld. Met handgetekende pentekeningen breng ik het psychiatrische systeem in kaart. Met de kleinste fineliner die ik kon vinden, zoek ik bewust de vertraging op en laat ik via lijn en structuur beelden ontstaan, met hier en daar een lichte kwinkslag voor de nodige humor.
Ik begon met een globale overzichtstekening van het psychiatrisch landschap, met in het midden het Ego-plateau en daaromheen de Neurotransmitterrivier. Omringd door de Angstbergen en het Neurotische Bos. Op het land staan de DSM-toren en de Faculteit Geneeskunde, met daarbij de farmaceutische fabriek die de medicijntoevoer verzorgt naar de stoornissenplateaus die zich in zee bevinden.
Op de overzichtsplaat zijn de eilanden nog niet helemaal goed zichtbaar. Toen besloot ik om alle clusters met de daarbij horende hoofdgroepstoornissen (de DSM-eilanden) afzonderlijk uit te tekenen. Zodoende is er een hele serie ontstaan die ik één voor één ben gaan uitwerken.
Gespreksmodel
Psychiatrie wordt vaak benaderd vanuit diagnoses, systemen en behandelmethoden, terwijl de vraag hoe het is om erin te leven en hoe het van binnen voelt vaak minder zichtbaar blijft. Veel therapievormen, zoals cognitieve gedragstherapie (CGT), richten zich sterk op het denken. Terwijl ik juist heb ervaren dat verbinding met het lichaam, het voelen een sleutel vormde tot verandering.
Met dit project probeer ik die vertaalslag zichtbaar te maken door vorm te geven aan wat normaal gesproken verborgen blijft. Daardoor ontstaat ruimte voor herkenning, nuance, een vleugje humor en soms zelfs verlichting. Het kijken naar een beeld helpt om te begrijpen, jezelf te herkennen en het gesprek te openen.
Het project kan fungeren als een visueel gespreksmodel dat helpt om de complexiteit van het systeem en de classificaties binnen de DSM beter te begrijpen én bespreekbaar te maken.
Tot slot
Ik hoop met dit project mensen te inspireren om te durven zijn wie ze zijn, zonder oordeel en zonder in een hokje (of eiland) geplaatst te worden. Door het gesprek te openen ontstaat ruimte voor acceptatie, herkenning en het durven omarmen van wie je werkelijk bent.
Misschien zijn we uiteindelijk allemaal wereldreizigers, bewegend door innerlijke landschappen waarin we blijven zoeken naar richting, verbinding en naar wie we werkelijk zijn. Soms dwalend op zee, soms vastlopend in gedachten en verdwijnend in ons hoofd.
Over Esmé Vahrmeijer: De overzichtsplaat en alle losse eilanden met een korte uitleg zijn te bekijken op mijn website!
Meer lezen over Het ggz-systeem en kunst?
- Atlas van de Belevingswereld – creatieve kaarten over menselijkheid
- Psychose & Kunst – De digitale tentoonstelling van PsychoseNet
- Psychisch lijden als filosofische kunst – een andere kijk op de GGZ
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de mini-College’s van PsychoseNet al?
Bekijk PsychoseNet college’s van Jim van Os over zorg en herstel, van depressie tot psychose.
Geef een reactie