Veel gezochte termen

Psychosenet blog

Tips voor stigma en zelfstigma

Alexander Middeljans schrijft over stigma en deelt vanuit eigen ervaring tips voor stigma en zelfstigma die jou misschien ook kunnen helpen.
Fotocredits: Pixabay; AberrantRealities

Stigma kan diep ingrijpen in iemands leven. Het gaat niet alleen om reacties van anderen, maar ook om schaamte, schuldgevoel en zelfstigma. Alexander Middeljans schrijft over dit onderwerp en deelt vanuit eigen ervaring ook tips over stigma en zelfstigma.

Ontstaan van stigma

Voor zover ik het heb ervaren, ontstaat stigma deels uit menselijke reflexen. Mensen maken snel onderscheid tussen wat vertrouwd is en wat als vreemd of bedreigend wordt ervaren. Gedrag dat onvoorspelbaar kan overkomen, zoals tijdens een psychotische ontregeling, wordt soms ten onrechte met gevaar geassocieerd. Ook groepsdenken, stereotypen en media versterken dit beeld: wie afwijkt van de norm, kan sneller buitengesloten worden.

In mijn leven werd stigma voelbaar door ervaringen met psychosegevoeligheid, de diagnose schizofrenie, religieuze wanen, schaamte en schuldgevoel. Vooroordelen, roddels, buitensluiting en niet serieus genomen worden versterken het gevoel dat je niet meer volledig meetelt. Ik kreeg last van zelfstigma met als gevolg: afwijzing verwachten, minder vertrouwen hebben in jezelf en jezelf terugtrekken uit contact met anderen.

Herstel en participatie

Voor sommige mensen heeft stigma merkbare gevolgen voor herstel en participatie. Een belangrijk gevolg is het zogenoemde why try-effect: het gevoel dat proberen geen zin heeft, omdat afwijzing toch verwacht wordt of succes onhaalbaar lijkt. Dit kan motivatie voor werk, opleiding, relaties en maatschappelijke deelname ondermijnen. Stigma wordt dan een extra last boven op de psychische klachten zelf en raakt ook hoop, eigenwaarde en identiteit.

Stigma binnen de ggz

Ook binnen de ggz kan stigma voorkomen. Sommige cliënten ervaren een afstandelijke of betuttelende houding, negatief taalgebruik, behandelpessimisme of te veel nadruk op beperkingen en risico’s. Wanneer iemand het gevoel krijgt vooral als diagnose te worden gezien, kan dat bijdragen aan een wij-zij-kloof tussen hulpverlener en cliënt.

Daarom kan, denk ik, het normaliseren van psychische problemen, voorzichtig omgaan met labels, gezamenlijke besluitvorming en herstelgericht werken stigma verminderen. De houding van hulpverleners maakt verschil: wie cliënten benadert vanuit mogelijkheden, samenwerking en menselijkheid, draagt bij aan herstel in plaats van uitsluiting. Dit wil natuurlijk niet zeggen dat dit nu nog niet gebeurt binnen de ggz. De beste hulpverleners in mijn herstelproces werkten vanuit gelijkwaardigheid en vanuit hun hart, en dat voel je in het contact. Je merkt meteen wanneer iemand een rol speelt en niet authentiek is, dit werkte niet voor mij.

Wat kan helpen tegen stigma en zelfstigma?

Herstel gaat niet alleen over het verminderen van klachten, maar ook over identiteit, zelfbeeld en opnieuw kunnen deelnemen aan de samenleving. Werk, opleiding, sociale rollen, erkenning en verbinding spelen voor veel mensen een rol in hun herstel. Participatie is daarmee meer dan alleen een bijzaak en vormt voor veel mensen een belangrijk onderdeel van herstel.

Bij zelfstigma kunnen verschillende benaderingen helpend zijn, zoals ACT, CGT, HOP, zelfbeeldtraining en gesprekken met ervaringsdeskundigen. Voor sommige mensen helpt het bijvoorbeeld om negatieve overtuigingen te leren herkennen, milder naar jezelf te kijken en opnieuw zicht te krijgen op je mogelijkheden. Ook zelfcompassie, succeservaringen, lotgenotencontact en professionele steun kunnen daarbij veel betekenen. Daarbij hoort voor sommige mensen ook het terugnemen van meer regie over hun eigen geluk en zelfvertrouwen. Minder leven vanuit de goedkeuring van anderen betekent daarbij niet dat je asociaal of ongevoelig wordt. Het kan juist ruimte geven voor autonomie, zelfacceptatie en gezonde zelfzorg.

De angst voor het oordeel van anderen is heel menselijk en komt bij veel mensen voor. De behoefte om bij een groep te horen, maakt dat afwijzing sterk kan binnenkomen. Wanneer je zelfbeeld kwetsbaar is, wordt bevestiging van buitenaf soms extra belangrijk. Ook vullen we regelmatig voor anderen in wat zij zouden denken, terwijl die gedachten niet altijd overeenkomen met de werkelijkheid. In de praktijk zijn mensen bovendien vaak vooral bezig met hun eigen leven.

Meer vrijheid ontstaat soms door kleine stappen. Denk bijvoorbeeld aan je grenzen aangeven zonder je steeds te verantwoorden, jezelf afvragen wat er werkelijk gebeurt als iemand je niet begrijpt en gedachten over afwijzing leren opmerken zonder er direct naar te handelen. Zo hoeft ‘schijt hebben aan wat een ander vindt’ geen harde houding te betekenen, maar kan het ook een oefening zijn in innerlijke stevigheid: leven vanuit eigen waarden in plaats van voortdurend op zoek te zijn naar de goedkeuring van anderen. Deze houding heeft mij erg geholpen. Wanneer iemand je stigmatiseert en afwijst, moet je denken: ‘Wie denk jij wel dat je bent? Jij bent niet meer waard en jij bepaalt niet dat ik minder waard ben dan mij.’

Openheid, taal en labels

Openheid over psychische kwetsbaarheid blijft een persoonlijk dilemma. Het delen van je verhaal brengt soms begrip, steun en bewustwording, maar ook afwijzing of vooroordelen. Daarom is het belangrijk dat mensen zelf kunnen bepalen wanneer, waar en met wie zij hun verhaal delen. Contact met ervaringsdeskundigen is hierin voor sommige mensen waardevol, omdat het psychische kwetsbaarheid menselijker maakt en helpt om stereotypen te doorbreken.

Ook taal heeft invloed op stigma. Diagnostische labels kunnen nuttig zijn, maar kunnen reducerend werken wanneer iemand vooral nog het gevoel heeft als een stoornis te worden gezien. Termen als ‘schizofrenie’ kunnen beladen zijn. In de samenleving bestaan bijvoorbeeld beelden waarin schizofrenie wordt gekoppeld aan gevaar of blijvende problemen. Herstelgerichte taal, zoals spreken over psychosegevoeligheid, zou meer ruimte voor nuance, betekenis en perspectief kunnen bieden.

Stigma rond psychische kwetsbaarheid is complex en persoonlijk. Het kan onder meer samenhangen met reflexen, angst voor het onbekende, stereotiepe beeldvorming en maatschappelijke normen. De gevolgen daarvan zijn soms groot: mensen voelen zich buitengesloten, krijgen minder kansen, gaan zichzelf afwijzen of verliezen het vertrouwen in herstel. Tegelijkertijd is stigma niet onveranderlijk. Kennis, ontmoeting, herstelgericht werken, zorgvuldige taal en ruimte voor ervaringsdeskundigheid dragen bij aan destigmatisering.

Daarnaast vraagt herstel voor sommige mensen om meer innerlijke vrijheid: minder afhankelijk zijn van wat anderen denken en opnieuw leren vertrouwen op eigen waarden, grenzen en mogelijkheden. Een mens is meer dan een diagnose of label. Wie psychisch kwetsbaar is, blijft in de eerste plaats een mens met verlangens, relaties en recht op volwaardige deelname. Wanneer samenleving, zorg, taal én zelfvertrouwen daarvoor ruimte krijgen, ontstaat er meer ruimte voor herstel, verbinding en waardigheid.

Alexander Middeljans


Meer lezen over tips voor stigma en zelfstigma?

Heb je een vraag?

Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.

Ken je de mini-College’s van PsychoseNet al?

Bekijk PsychoseNet college’s van Jim van Os over zorg en herstel, van depressie tot psychose.

Mini-college: Wat is het ecosysteem mentale gezondheid (GEM)
previous arrow
next arrow

Reacties

3 reacties op “Tips voor stigma en zelfstigma”

  1. Maartje

    Ik vind deze blog zeer waardevol.

    Een verhaal: mijn eigen huisarts ruilde haar praktijk in, en sloot zich aan, aan een commerciële keten. Ik wilde dat niet, en koos voor een andere praktijk. Tijdens een telefoongesprek met de oude huisarts, vroeg ik haar mijn ggz dossier te verwijderen uit het dossier. O jee, zei ze, maar ze deed alsof ze het deed. Het is veel werk, dat weet ik. Ze zou het afrekenen via een paar consulten. Ik moest een intake doen bij de nieuwe huisarts. Zijn houding vond ik eigenaardig. Hij begon met allerlei ‘begrenzingen’. Tegen het einde van het consult, duidde hij op het midden van zijn scherm: borderline personality disorder. Wat is dat? vroeg hij. Ik zei: dat is fout. (Is niet helemaal waar, maar goed). Ik legde hem uit dat er (ooit) geijverd was bij de samenstelling van de DSM voor een box voor incest slachtoffers. Dat voorstel is genegeerd.
    Ik schreef de vorige huisarts een stevige brief. Ik vroeg haar waarom ze het ggz dossier niet had verwijderd… Dat ik vond dat huisartsen de plank missloegen indien zij ook DSM slaven werden. Zoiets. Geen reactie terug.

    Maar: het was de eerste keer dat ik mij niet liet intimideren! Inderdaad: heb er schijt aan! 😄 Als zij kiezen voor beperktheid in inzicht, dan is dat hun keuze. Wat gebleven is, is dat ik nooit meer een hulpvraag aan een huisarts zal stellen. Na de zoveelste bevooroordeelde houding, en misdiagnose, houd ik het voor gezien.

  2. Jos Raaphorst

    Mooie blog over stigma en zelfstigma.

    Ik heb een zwaar psychiatrisch verleden.
    Wat mij heel erg geholpen heeft tegen stigma en zelfstigma is naar mijn omgeving open zijn over mijn psychiatrische ziekte, schizo-affectieve stoornis.
    Tevens heb ik een heel sterk bewustzijn in mij gehad, dat IK weet hoe het in mijn leven zit en niet de ander.
    Tevens heb ik door het doen van veel vrijwilligerswerk aan mijn omgeving laten zien dat ik een goed voorbeeld kan zijn.
    Het allerbelangrijkste tegen zelfstigma wat ik gedaan heb is van mezelf leren houden en het goede in mezelf naar boven halen.
    Dit vergroot tevens je draagkracht, ofwel wat kan je aan in het leven.

    Bedankt voor de blog.

  3. Richard van Emmerik

    Ik ben zelf in een Kafkaëske situatie terecht gekomen waarbij voortdurend werd geïntervenieerd door de hogere macht, de reclassering. Ik heb daardoor ook in verschillende groepen geleefd. De herkomst van stigmatiseren was helder, juist omdat ik verschillende groepen aan mij voorbij heb zien komen, kun je ook patronen herkennen.

    In elke groep, hoe progressief ook, ontstaat een hiërarchische orde van leiders, helpers en wat dan ook. Groepsdenken is niet in de eerste plaats wat de ander doet, nee, groepsdenken is erkennen wat wij als mensen zijn, biologisch kunnen we niet anders dan groepsdenken en van daaruit heeft stigmatiseren en ook discrimineren een functie en bedoelingen.

    Ik ervaar mijzelf bepaald niet als dom, ik kan situaties goed analyseren, ik heb sociale vaardigheden voldoende, ik ben niet op mijn mond gevallen, assertief genoeg, maar het zwijgen heb ik in geen enkele groep kunnen doorbreken. ‘Het recht op stigmatiseren’ behoort duidelijk toe aan de mensen die hoog in de hiërarchie staan, dat was in mijn situatie meer dan duidelijk. Ik wil mij niet onderwerpen aan de belangen van de groep, de reactie, je wordt geëxcommuniceerd. Bij de huisarts; ‘meneer van Emmerik, manipulatie, als je het niet in de gaten hebt, dan is het ook niet erg….’ Het hele probleem van stigmatiseren is dat voor de persoon in kwestie in een situatie geraakt waarin argumenten geen enkele rol meer spelen, zuiver de bedoelingen, waarbij ik er niet van uit ga dat kwade bedoelingen bij deze huisarts een rol hebben gespeeld.

    Ik lees op het forum best wel een aantal mensen waarbij ik denk dat hun rationele verstand best op de goede plek zit, stelt u zich de situatie voor dat dit rationele verstand voor de toehoorders geen enkel belang is, dat argumenten er niet toe doen, dat is het eigenlijke sociale isolement, dat je niets meer kunt inbrengen. De gestigmatiseerde kan de ander domweg niet dwingen om elkaar met open vizier tegemoet te treden, ik kon die huisarts niet dwingen om de kaarten op te leggen om samen te kijken hoe de vork nu in de steel zit? Die ‘reflex’ heb ik niet alleen bij die huisarts waar kunnen nemen, dat gebeurde overal waar de reclassering ‘hun verhaaltje’ verspreidde. Blijkbaar gaat het over iets dat algemeen menselijk is.

    Ik eigen mij het recht toe om zelf een oordeel te kunnen en mogen vormen over mijn eigen lichaam, ik eigen mij het recht toe dat ik volledig geïnformeerd wordt over mijn persoonlijke omstandigheden. Ik eis eveneens van de ander dat ik op mijn verstand wordt aangesproken. Ik denk dat dit zaken zijn die voor vrijwel iedereen geldt, Waarom geldt dit voor de gestigmatiseerde niet meer?

    De gestigmatiseerde staat niet in een wereld van Rede en redelijkheid, maar in een wereld van Onrede en onredelijkheid, een wereld waarin argumenten niet meer werkzaam zijn, een wereld waarin basale rechten niet meer werkzaam zijn, een wereld waarin de gestigmatiseerde de getotaliseerde ander is geworden, de absolute ander dat zich dient te voegen naar het beeld dat de ander over hem of haar heeft.

    Ik denk dat we dit probleem niet kunnen oplossen met lieve zoete woordjes.