Ja. dat klinkt wat licht in deze evidence-based tijden. Bijna vrijblijvend. Maar…. dat is het niet.
We weten al sinds tijden: psychisch lijden is geen lineair probleem. Het volgt geen stappenplan. Mensen zitten vast in patronen, verhalen, rollen en verwachtingen. Niet omdat ze dat willen, maar omdat dat de aard is van de tunnel van psychisch lijden. En, tragisch genoeg, ook het systeem waarin ze leven en behandeld worden is niet zelden zo ingericht. Diagnose. Protocol. Richtlijn. Meten. Bijstellen. Weer meten. Zeker, dat kan helpen. Soms zelfs veel, maar het zet mensen zelden echt in beweging. Soms biedt juist het woord ‘spel’ net datgene wat de ggz nu nog niet biedt.
Het proces is belangrijker dan de uitkomst
Speelruimte in de GGZ: Waarom Spelen Essentieel is voor Herstel
Wat mensen nodig hebben zijn sprongetjes. Geen grote doorbraken. Kleine verschuivingen. Zoals momenten waarop iets onverwachts gebeurt. Waarin iemand even uit de vaste loop komt. Spel doet precies dat.
In spel is het proces belangrijker dan de uitkomst. Je weet niet precies wat er gaat gebeuren, je improviseert, je reageert, je neemt een rol aan en laat hem weer los, je lacht, je botst, je raakt iets kwijt en vindt iets nieuws. Zoiets noem ik geen ruis in de marge. Integendeel, ik beschouw het als verandering in wording.
Spel creëert ruimte voor emergentie. Ingewikkeld woord: het betekent zoveel als dat iets nieuws, iets belangrijks, zomaar onnavolgbaar op kan poppen. Als in: bang – het is er. Nieuwe betekenissen ontstaan niet omdat ze gepland zijn, maar omdat mensen samen iets doen zonder dat alles vooraf vastligt. Dat is precies wat ontbreekt in veel ggz-praktijken. Alles is dichtgeregeld. Veilig. Controleerbaar. Fantasieloos. En ja, mensen herstellen soms ondanks dat. Maar de vraag is of we het ons kunnen veroorloven om spel zo structureel buiten te sluiten.
Zonder plan, samen verkennen!
Spel werkt juist omdat het niet lineair is. Omdat het complex is, het tijdelijk verwarrend mag zijn. Omdat je even niet weet waar het naartoe gaat. Psychisch lijden speelt zich af in betekenis. Spel is een manier om samen nieuwe betekenis te maken, zonder dat iemand dat hoeft uit te leggen of te verdedigen.
Belangrijk daarbij is dat spel samen gebeurt. Niet alleen achter een scherm. Niet als individuele serious game met doelen en scores. Maar met anderen. In echte tijd. Met echte lichamen, die elkaar soms zelfs even aan kunnen raken in het spel. Met afstemming, misverstanden, humor en soms conflict. Daar zit verbinding, er zit holding. Daar ontstaat iets wat je niet kunt plannen.
Het spel kan vele vormen aannemen, zoals samen een bordspel spelen. Improviseren met muziek. Schilderen zonder plan. Theater. Rollenspel. Bewegen. Spel met dieren. Met honden. Met paarden. In de natuur. Kunst is ook spel. Je maakt iets zonder te weten wat het wordt. En ineens kijk je anders.
In spel verdwijnt de tijd soms even. Mensen vergeten dat ze in een tunnel zitten. En dat dat ‘gediagnosticeerd’ is als een stoornis in het hoofd. Ze vergeten hun dossier. Hun klachtenlijst. Niet omdat die er niet toe doen, maar omdat er iets anders gebeurt dat minstens zo echt is. Dat moment van aanwezigheid, van samen doen, van uit de tunnel, van even niet gerepareerd hoeven worden.
Wat het wel en niet betekent
Dat betekent niet dat we de ggz moeten afschaffen. Het betekent dat mensen meer te kiezen moeten hebben. Dat spel een volwaardige optie wordt in de ggz naast praten, meten en behandelen. Niet als truc. Niet als therapievorm met strakke doelen. Maar als ruimte waar iets mag ontstaan.
Spel haalt ons ook weg bij het idee dat psychisch lijden vooral een defect is dat gerepareerd moet worden. Het brengt ons terug bij leven, bij relatie, bij samen betekenis maken. Bij het besef dat verandering vaak begint op plekken waar niemand de controle heeft.
Als we psychisch lijden serieus nemen, moeten we ook durven spelen. Samen. Onverwacht. Zonder garantie. Zie het niet als luxe. Het is wat mij betreft een voorwaarde voor beweging.
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over Spel en experimenteren in de ggz?
- GGZ: Van langdurig behandelen naar Betekenisvol herstel – Info van PsychoseNet
- Experimenteren met kleinschalige Retreats – Info van PsychoseNet
- De potentiële kracht van creatieve methoden in diagnostiek
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de hoofdstukken van PsychoseNet al?
De professionals van PsychoseNet schreven deze hoofdstukken met betrouwbare, hoopgevende informatie.
