Het debat over de ggz gaat bijna altijd over geld. Te weinig budget, te weinig behandelaren, te weinig plekken. En als er wel geld is, klinkt de klacht dat het weglekt naar andere potjes. Ik snap die zorg. Middelen voor mensen met psychische zorgbehoeften moeten niet verdampen in algemene begrotingen. Maar de vraag onder de vraag is interessanter: hebben we een tekortprobleem, of een ontwerpprobleem?
Even de cijfers. De uitgaven aan ggz binnen de zorgverzekeringswet stegen in 2024 naar 5,8 miljard euro. Het hoogste niveau ooit. Daartegenover: rond de honderdduizend mensen op een wachtlijst. Meer geld dan ooit, langere wachtlijsten dan ooit. Als geld het antwoord was, hadden we de oplossing nu wel gezien.
Dweilen met de kraan open
Wat is er dan aan de hand? Ik denk dit: we hebben behandelen en leven van elkaar losgeknipt. Het systeem betaalt voor sessies in een kamertje, gericht op symptoomreductie. Eens in de twee weken drie kwartier therapie. Prima, kan helpen. Maar wat doe je de andere 335 uur van die twee weken? Daar, in dat leven, gebeurt het herstel. Of gebeurt het niet.
Wie langdurig psychisch lijdt, heeft zelden als hoofdvraag: hoe krijg ik mijn score op een symptomenlijst omlaag? De hoofdvraag is: hoe geef ik mijn leven vorm, met deze gevoeligheden en met deze talenten? Hoe woon ik, hoe werk ik, hoe hoor ik ergens bij, wat betekent dit allemaal? Die vragen zijn geen bijzaak naast de behandeling. De behandeling hoort die vragen te dienen.
En dan de vergelijking die ik vaker maak. De cardioloog boekte spectaculaire gezondheidswinst, niet in de spreekkamer maar in het leven van mensen: bewegen, niet roken, anders eten, bloeddruk in de gaten houden. Public health, op populatieniveau. Wij in de ggz doen het omgekeerde: wij wachten tot iemand vastloopt, zetten die persoon op een wachtlijst en bieden dan een protocol aan. Dweilen met de kraan open.
Samenwerken in het echte leven
Het gevolg van die knip tussen behandelen en leven is een spiraal die je bij veel mensen ziet. Je komt binnen met een levensprobleem, je krijgt een diagnose en een behandeling, de behandeling richt zich op symptomen, het leven blijft ondertussen liggen, de symptomen komen terug, je krijgt meer behandeling. Afhankelijkheid groeit, demoralisatie groeit, en niemand heeft iets verkeerd gedaan. Het ontwerp doet dit, niet de mensen.
Betekent dit dat we geen experts nodig hebben? Integendeel. We hebben ze harder nodig dan ooit. Maar dan wel met hun poten in de klei van het echte leven. Een psychiater die meedenkt over medicatie als onderdeel van een plan om weer te kunnen werken. Een psycholoog die traumabehandeling koppelt aan het netwerk om iemand heen. Een sociaal werker, een ervaringsdeskundige en een behandelaar die elkaar kennen en samen rond een persoon staan. Expertise die bijdraagt aan het vormgeven van een leven, niet expertise die een kaartje afwerkt in een behandelkamer.
Een ecosysteem bouwen rondom herstel
Zo’n zorg bestaat niet vanzelf. Die moet je bouwen. Dat proberen we sinds 2022 in een aantal proefregio’s van GEM, het ecosysteem mentale gezondheid. Het idee: je keert de bestaande ggz niet binnenstebuiten, je bouwt er een ecosysteem omheen waarin het herstelwerk gebeurt. Herstelacademies, zelfregiecentra, lotgenotengroepen, sociaal werk, ervaringsdeskundige peer-support, online platforms als gelijkwaardige bouwstenen, met een ggz die flexibel en consultatief meedoet. Sociaal, existentieel en medisch werken daar niet naast elkaar maar met elkaar. Social holding als werkwijze: mensen die je vasthouden terwijl jij experimenteert met je leven.
Waarom gaat dit zo langzaam?
Omdat het geld in silo’s zit en het denken ook. De zorgverzekeraar betaalt behandelen, de gemeente betaalt meedoen, en die twee geldstromen kennen elkaar nauwelijks. Iedereen verdedigt zijn eigen schot. Dus ja, houd de middelen bij de mensen om wie het gaat. Maar de echte winst zit niet in meer geld in dezelfde silo. De winst zit in geld dat het leven volgt in plaats van de diagnose.
Dit is volgens mij de grote opgave van de komende decennia: krijgen we een zorg die over het leven gaat, waarin experts bijdragen voor zover dat mensen helpt hun leven vorm te geven? Het antwoord vind je niet in een nota. Het antwoord vind je in regio’s waar burgers, gemeenten, ggz en ervaringsdeskundigen het samen gaan doen, en waar we meten wat het oplevert. Geef die regio’s de ruimte, de tijd en de ontschotte financiering. Werk aan de winkel.
Meer lezen van Jim van Os?
Meer lezen over GEM?
- Samenwerken met GEM – Info van PsychoseNet
- Alles over GEM (Ecosysteem Mentale Gezondheid) – Info van PsychoseNet
- De Nieuwe GGZ – Meer info over De Nieuwe GGZ
Heb je een vraag?
Onze experts beantwoorden jouw vraag in het online Spreekuur van PsychoseNet. Gratis en anoniem.
Ken je de mini-College’s van PsychoseNet al?
Bekijk PsychoseNet college’s van Jim van Os over zorg en herstel, van depressie tot psychose.
